Mövzu: Seyid Əbdülqasım Nəbati

Seyid Əbdülqasım Nəbati 1812-ci ildə Qaracadağ mahalının Üştübin qəsəbəsində rühani ailəsində anadan olmuşdur. Onun əsli qədim dövrlərdən bəri Ərəbistanda, İranda və Azərbaycanda geniş yayılmış Nəbati tayfasındandır. Atası Seyid Mir Yəhya Möhtərəm Üştibində və yaxin mahallarda dərvişlik edir, müxtəlif islami əqidələri yayırdı. Şair qoşmalarının birində öz əsil-nəsəbi barədə məlumat verərək yazır:

Meydani-eşq içrə seyirtdim atı,
Müsəxxər eylədim Rumu, Heratı.
Möhtərəm oğluyam, adım Nəbati,
Zatımız Haşimi, əslimiz ərəb.

Mənşə etibarilə ərəblərə gedib çıxan bu tayfaların içərisində farslar və türklər də var idi. Elə buna görə Nəbati “Gözlərim” rəfifli şerində özünə dair məlumatı dəqiqləşdirib yazırdı:
Bəççeyi –türkəm, dilim türki, kəlamın həcv-məcv,
Xançobani can alan cancanı gözlər gözlərim.
Nəbatinin uşaqlığı Üştibində və Qaracadağda keçmişdir. O, ilk təhsilini atasından almış, klassik poeziyanı, xüsusilə Hafiz yaradıcılığını və Şərq təsəvvüf ideyalarını dərindən öyrənmişdir. Yeniyetmə yaşlarında atasına qoşulub qələndərlik edən Nəbati Azərbaycanın çox yerlərini piyada gəzmişdir. Şeirlərindəki bioqrafik işarələrdən bilinir ki, o, Qaracadağdan başqa Qarabağda –Əsgəranda, Qırçında, Ağdamda, Hindarxda və Muğanda-Salyanda, Lənkəranda, habelə Təbrizdə, Xorasanda olmuş, bu yerlərin ədəbi-mədəni həyatı ilə maraqlanmışdır.
Seyid Əbdülqasım bir müddət dərvişlik edib, müridlər arasında nüfuz və hörmət qazanandan sonar Uştibində mürşid olmuş, kəramət sahibi kimi tanınmışdır.Gənclik illərində o, Əhərə gedib, dövrünün görkəmli, böyük təriqətçisi olmuş Şeyx Mahmud Şihabəddinin məqbərə və ziyarətgahında guşənişinlik etmiş, riyazətlə məşğul olmuşdur. Nəbatilik təriqətinin başçılarından olan şair dünya işlərindən kənarda qalıb, sufi həyat keçirmiş, hücrədə tənha yaşamaqla haqqa, həqiqət aləminə yetişib gizli sirlərdən xəbərdar olmaq istəmişdir. Şair şeirlərinin birində guşənişinliyi tərifləyərək yazmışdır:
Guşeyi-vəhdət nə əcəb ca imiş,
Sirri-nihan onda hüveyda imiş.

Aşiqi-divanələrin mənzili -
Rütbəyə bax, ərşi-müəlla imiş.

Qafil idim bu dili-viranədə,
Dil demə, oğlan, bu ki dərya imiş.
Müasirlərinin dediyinə görə Nəbati çox səxavətli, mərd və nəcib bir insane olmuşdur. İbadətdən ayrılıb camaat arasına çıxan zaman onun simasında xüsusi bir gözəllik, işiq, nur görünərmiş; özgə bir hala düşərmiş və bəzən şövqə gəlib eşqə, mey və məhəbbətlə dair şeir oxuyarmış. Aydın və şirin danişdığı üçün dinləyənləri valeh edərmiş. Müasirlərinin çoxu onunla həmsöhbət olmağı özlərinə şərəf bilərmiş.
Nəbati orta əsrlərin böyük mütəfəkkiri Nəmətullah Vəlinin şiə təriqətinin davamçılarından olmuş, əsərlərində onun sufi-təriqətinə görə Allaha çatmaq istəyən özünü (maddi aləmi) unutmalı, fənaya uğramalı, bu yolla haqqa qovuşmalıdır. Yalnız daxilən təmizlənib saflaşan insan “Ənəlhəqq” deyib özünü haqqa çatmış hesab edə bilər. Nəbati də bu yolu davam etdirərək, insanın mənəvi kamilləşmə yolu ilə Allah səviyyəsinə yüksələ biləcəyinə inanmışdır. O da böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsimi kimi “Ənəlhaqq” deyə Allahı insanın özündə, maddi mühitdə görmüşdür. Nəbati şeirlərinin birində deyir: “Bütün yaradılış bizdən başqa bir şey deyildir. Yerdə, göydə, dəniz və mədənlərdə bizdən başqa heç bir şey yoxdur”.
Lakin Nəbati dünya görüşü, həyata baxışları etibarilə ziddiyyətli şəxsiyyət olmuşdur. O bir tərəfdən dini ehkamları, xurafatı pisləyir, xalqı mövhumata səsləyən zahidi “kor gözlü uzunqulaq” adlandırır. “Mümkün olduqca eyşü-işrət qıl, fürsəti salma ruzi-miadə” –deyə müasirlərini həyatdan zövq almağa, şən, deyə-gülə yaşamağa çağırır, ikinci tərəfdən xalis dindar kimi çıxış edir. Özü də bir dinə qail olmur: gah islami, gah atəşpərəstliyi təqdir edir, gah da İslamı atıb Xristian olduğunu, xaça sitayiş etdiyini söyləyir. Hətta bəzən özünü qatı kafir adlandırır: “Əgər bu ruzigar əhli məndən xəbərdar olsalar, yəqinimdir ki, Sənanın küfrünə min yol şükür edərlər”.
Şair farsca şeirlərinin birində özünün daxili ziddiyyətlərini, bir-birini kəsən yollar ayrıcında mütərəddid qaldığını, mövcud həyatı, varlığı axıra qədər dərk edə bilmədiyini etiraf edib yazır:
Gah ağıllı, gah divanə oldum,
Gah abad, gah viranə oldum,
Gah xərabat içində sufi,
Gah da meyxanə süpürgəçisi oldum...
Gah abid oldum, gah brəhmən,
Gah məscid, gah bütxanə oldum,
Gah dərviş oldum, gah qələndar,
Gah məst, gah da məstanə oldum.
Həyatını maddi yoxsulluq və mənəvi ziddiyyətlər içərisində keçirən, gah qələndərlik, gah da dərvişlik edən Nəbati ahıl yaşlarında “Künci-Vəhdətdə təbah oldu əziz ömrüm, heyf” -deyə sufiyanə ömür sürməsinə təəssüflənir, peşmançılıq çəkir.Şair həyatın mənası, dünyanın əvvəl-axırı haqqında çox düşünüb-daşınsa da, yaradılışın gizli sirlərindən xəbərsiz qalır:
Yetdi ömrüm axirə, sən bir Nəbati bilmədim,
Kimdi bu gözdən baxan, ya dildə bu guya nədir.
Od tutub canım sərasər yandı, amma bilmədim
Dil nədir, dilbər nədir, başımda bu sevda nədir.
Bilmədim ömrümdə heç bir küfrü iyman hansıdır,
Əhmədü Mahmud kimdir, Müsəvü İsa nədir.
Nəbatinin həyatı ziddiyyətli və ağır keçmişdir. Şair rastlaşdığı çətinlikləri aradan qaldırmaq üçün müxtəlif vasitələrə əl atsa da, dövran, zəmanə onu həmişə məyus etmiş, kədərləndirmişdir. Şeirlərinin birində özünün qəmli, tutqun əhval-ruhiyyəsini ifadə edən şair lirik qəhramənın diliylə bu sözləri vermişdir:
Nə müddətdir məni-biçarə, yarəb, yarsız qaldım,
Pozuldu rövnəqim, dağıldı ev, pərkarsız qaldım.
Kimə izhar edim dərdim, hanı bir məhrəmi-əsrar?
Qəmim çox, qəmküsarım yox, əcəb qəmxarsız qaldım.
Nəbati 1873-cü ildə Üşitibində vəfat etmiş və orada kənd qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Müasirləri şairin divanını qoruyub saxlamış, əsərlərini çağdaşlarımıza çatdırmışdır.

Hicran demiş ol dəm qələm od tutdu alışdı
Ahım şərərindən
Bir xəncəri-xunriz gətir bağrımı bir yar
Bir görki nələr var!

Türk aləmin taysız;Rübai,Müstəzad və Beşlik yazanı,Həkim Seyyid Əbülqasim Nəbati(1192-1262,H.Q),gecə çağı arazda namaz qılırmış,gizlindən Nəbatını bu halda görən şayırdlarından birisi,özünə ğürurlanıb və üstadı namazın tərk edəndən sonra çayın o birsi tayına getməkdə,onun dalısıca bu yolu təqlid etməgi başlayir,O,haman ilk qədəmində suya batır və çay bunu aparır,o birisi şayırdlar bu halı görcək çalışıb onu sudan çıxardırlar,quya haykuydən,Nəbati bu vəz”ə agah olub və qeyidir və bu şeri şayırdının yarımcan cisminə oxuyur:

Get dolanginən, xamisən, hənuz,
Püxtə olmağa çox səfər gərək.
Mürği-Qaf ilə həmzəban olub,
Dövrə qalxmağa balü pər gərək.

Kuhi-eşqə gəl getmə bidəlil,
Quli-dəngitək düşmə çöllərə.
Ta ki, salikə rəhnümun ola,
Xizri-rəh kimi rahbər gərək.

Yox, yalan dedim, hərzə söylədim,
Vazehin deyim, doğru söyləyim,
Həqqə arifi vasil etməyə
Bir dodaqları gülşəkər gərək.

Zülfü ənbərin, xalı nazənin,
Qönçətək dəhan, qaşı cansitan,
şahi-gülrüxan, mahi-biqərin,
Nəstərən kimi simbər gərək.

Lalətək üzü al yanaq ola,
Tazə gül kimi tər-buxaq ola,
Ağ-ayaz üzü aydan ağ ola,
Qaşları ona həm süpər gərək.

Həminan ola mehrü mah ilən,
Həmzəban ola nuri nar ilən,
Zülfi bəhs edə şahmar ilən,
Gənci-sinəsi pürgühər gərək.

Həqqə aşina, xəlqidən cüda,
Eyləmiş ola nəfyi-masəva,
Tərk edə bütün yarıdan əda,
Ol Məsihtək bipədər gərək.

Qoyginən qədəm deyrə lacərəm,
Nəqşi-bütda gör sirri-vəhdəti.
Bu çigunədən vaqif olmağa
Bir cünuni-həq mərdi-ər gərək.

Az danışginən, olginən xəmuş,
Etmə aləmə sirri-eşqi faş,
Burda durma çox, keç bu vərtədən,
Bu məqulə söz müxtəsər gərək.

Mən”i qılmayın çox da zahidi,
Üzrü var onun, aşiq olmayıb,
O əbəs yerə xəlq olunmayıb,
Bağibanə bir kəlləxər gərək.

Ciddü cəhd qıl, arif ol, gözüm,
Elmi-eşqdən olma binəsib,
Cum bu bəhrə bir, tap o gövhəri,
Aşiqəm deyən tərki-sər gərək.

Rahı pürxətər, bəxti vajıgun,
Zülfi-yartək şəb siyahgun,
İndi ğeybidən Xançobanına
Nəxli-Turudən bir şərər gərək.

Hər xəsisə, gəl etmə iltica,
Olmaz özgədən hacətin rəva,
Müşkül açmağa şahi-lafəta,
Əntər öldürən şiri-nər gərək.

Bu cəvahirin yoxdu qiyməti,
Açginən gözün, yaxşı seyr qıl,
Hər biri dəyər Çin xəracına,
Müftə vermərəm, simü zər gərək.

Bir gözəl cavan istərəm haman
Kim, bu sözləri eyləsin rəvan,
Hardadır desin bir şəkərzəban
Kim, bu söz mənə hamı tər gərək.

Saqi, gəl məni cami-eşqidən
Bir kərəm qılıb öylə məsti qıl,
Ta desinlə xəlq lal oturmağa,
Bu Nəbatitək bəxtəvər gərək.