Mövzu: Aşıq Abbas Tufarqanlı

Aşıq Abbas Tufarqanlı (17 əsr)

Aşıq Abbas Tufarqanlı 16 əsrin sonları, 17 əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmışdır. O, Cənubi Azərbaycanın Tufarqan kəndində anadan olmuş, mükəmməl təhsil görmüş, ərəb, fars dillərini öyrənmişdir.

Mən sənə can dedim, sən də mənə can,
Alış eşq oduna, mənim kimi yan.
Adım Aşıq Abbas , yerim Tufarqan,
Gahdan ağla, gahdan yada sal məni.

Aşıq Abbas əsərləri bizə əsasən xalqın, aşıqların hafizəsində gəlib çatmışdır. O, qoşma, gəraylı, il yanaşı, qəzəl janrında da şeirlər yazmışdır. Aşığın qoşmaları əsasında yaradılmış “Abbas və Gülgəz” dastanı bu qüdrətli sənətkar barəsində bəzi məlumatlar verir.
Aşıq Abbas Tufarqanlı yalnız yaşadığı dövrdə deyil, sonralar da aşıqlarımız üçün ustad sayılmış, şeirləri bir çox el sənətkarları üçün örnək olmuşdur.



Sındırar(ustadnamə)


Bəd övladı əzəl başdan tanıram,
Çör-çöp yığar, yad ocağın yandırar.
Səhər durar, ar-namusun gözləməz,
Suyu tökər, öz ocağın söndürər.

Ulğun cuşa gəlsə, köpük yağ olmaz,
Söyüd bar gətirsə, bağça, bağ olmaz
Zibil təpə olsa, küllük dağ olmaz,
Yel əsəndə alçaqlara yendirər

Abbas bu sözləri deyər sərindən,
Arxı vurun, suyu gəlsin dərindən.
Söz bir olsa, dağ oynadar yerindən,
El bir olsa, zərbi kərən sındırar

Qeyd: Gəraylı Azərbaycan aşıq yaradıcılığında çox istifadə olunan və geniş yayılan şəkillərdən biridir.Hər bəndi dörd misradan , hər misrası səkkiz hecadan ibarət 3-5 bəndlik şeirə gəraylı deyilir. Qafiyə quruluşu belədir: abvb, qqqb, gggb. Son bəndin misralarının birində şair təxəllüsünü söyləyir.

Aşıq Abbas Tufarqanlı
G Ə R A Y L I L A R


GƏZ BURALARDA

Yarım mənə və`də verdi,
Dedi, gəl gəz buralarda.
Qara bağrım şan-şan oldu,
Sızıldaşır yaralar da.

Siyah zülfün beldən aşır,
Süsən sünbülə dolaşır,
Gözəllik sənə yaraşır,
Dur, dolanaq aralarda.

Abbas ilə xoş danışan,
Ağ üzündə danə nişan,
Kəklik kimi qaqqıldaşan,
Qaqqıldaşar haralarda?

_______________________________

OLMAZ

Bir gözəl oxladı məni,
Belə əbru-kaman olmaz.
Göydən huri mələk ensə,
Onun kimi qılman olmaz.

Kabab yanar közü ilə,
Danış yarın özü ilə,
Müxənnəslər sözü ilə,
Yar ha yardan, yaman olmaz.

Aşıq Abbas yana-yana,
Yandı bağrım döndü qana,
Bir namə yaz Tufarqana,
Daha səndən aman olmaz.

_______________________________

ƏYLƏNMƏZ

Duman, gəl get bu dağlardan,
Bahar gəldi, qar əylənməz.
Bu dünya bir bivəfadı,
Gözəldə ilqar, əylənməz.

Gözəlin qaşı qaradı,
Bayqunun meyli haradı?
Bu dünya karvansaradı,
Hər gələn qonar, əylənməz.

Abbas deyər hac olanda,
Kə`bəyə me`rac olanda,
Doğru yoldan kəc olanda,
Namus gedər ar əylənməz.

_______________________________

MƏNİ

Bar ilahim, qismət eylə
Yara yoldaş elə məni.
Mən ona can qıyar olsam,
O sevsin baş ilə məni.

Ağladırsan, güldürürsən,
Çeşmim yaşın sildirirsən,
Cəllad kimi öldürürsən,
O göz, o qaş ilə məni.

Abbas deyər: səni tarı,
Çıxart könlündən qubarı,
Sevər olsan özgə yarı
Yandır atəş ilə məni

______________________________

GETDİ

Gecə-gündüz qan ağlaram,
Göz yaşım ümmana getdi.
Şirin canım yar yolunda
Olmağa qurbana getdi.

Doymadım yarın dilindən,
Qucmadım incə belindən,
Aldılar yarı əlimdən,
Qarğana-qarğana getdi.

Hər nə oldu mənə oldu,
Qaynadı peymanam doldu,
Desələr, Abbas necoldu?
Deyin, Tufarqana getdi.

______________________________

YAR GƏLDİ

Dərdli könlün məlul çağı,
Budu, yar gəldi, yar gəldi!
Aşığın çeşmi çırağı,
Budu, yar gəldi, yar gəldi!

Seyrağıblar başım qatdı,
Sözüm dərəcəyə çatdı,
Üzündən niqabı atdı,
Budu, yar gəldi, yar gəldi!

Mən Abbasam çəkməm ahı,
Gördü gözüm gözəl mahı,
Olmuşam yarın məddahı,
Budu, yar gəldi, yar gəldi

_______________________________

AH-ZARINANDI

Gecə-gündüz qan ağlaram,
Mənimki ah-zarınandı.
Mən yarı bivəfa gördüm,
Qol-boyun əğyarınandı.

Sallanıb gəl bizə, gəlin,
Ağ üzündə siyah telin,
Bülbül çox istəyir gülün,
Gülün meyli xarınandı.

Boynuna salmısan bağı,
Sinəmə çəkmisən dağı,
Abbasın şəfa tapmağı
Qoynundakı narınnandı.

______________________________

MƏZƏ DAĞI

Yenə gəlib bahar fəsli,
Süsən, sünbül, Məzə dağı,
Açılıb güllər, nərgizlər,
Bənəfşələr, bəzə dağı.

Siyah zülfləri hörünsün,
Dal gərdəninə bürünsün,
Alçaq olsun yar görünsün,
Bir görünsün gözə dağı.

Bülbüllər uçdu gülümdən,
Oldum ulusu-elimdən,
Abbas qara qul əlindən,
Qan ağlayıb gəzə, dağı.

_______________________________

NATAVANI

Gecə-gündüz fəğandayam,
Mənəm eşqin natavanı.
Taladaram mahalları,
Boş qoyaram bu meydanı.

Bilmirsənmi haralıyam?
Ağlı, göylü, qaralıyam.
Yüz yerimdən yaralıyam,
Sinəmdə zənbur nişanı.

Hökmünlə yazdım fərmanı,
Kim eylər dərdə dərmanı,
Pəriyəm, şahın qurbanı,
Abbassız istəməm canı.

_______________________________

VAXTIDI

Budu gəldi bahar fəsli,
Dağların lala vaxtıdı.
Açılıbdı qızıl güllər,
Bülbülün bala vaxtıdı.

Bülbüllər dolanır bağı,
Bir xəlvət eylə otağı,
Sənə qurban olum, sağı,
Mey ver, piyala vaxtıdı.

Mən Abbasam, boyu bəstə,
Dərdindən olmuşam xəstə,
Al başımı dizin üstə,
Çək yataq, layla vaxtıdı.

_______________________________

ÇAĞLADI

Xəbər aldım təbrizlidən,
Məni hərcayı çağladı,
Viran bağlar xəzəl oldu,
Didələrim qan ağladı.

Bülbüləm, dala qonaram,
Zərgərəm, gümüş yonaram,
Elə bu dərdə yanaram,
Xoryat söz məni dağladı.

Abbasam, yoxdu məkanım,
Sənə qurban şirin canım,
Ölkəmizdə Pəri xanım,
Sidqimi mövla bağladı.

______________________________

MƏNİM

Gecə-gündüz qan ağlaram,
Artıbdı fərağım mənim.
Başımı alıb gedərəm,
Tutduqca ayağım mənim.

Fələk salıb işim ləngə,
Düşmüşəm qovğaya, cöngə,
Aşaram Hində, Firəngə,
Alınmaz sorağım mənim.

Abbas qürbət elə varsa,
Namərd olar dala qalsa,
Deyilənlər gerçək olsa,
Sönübdü çırağım mənim.

______________________________

GEDİRƏM

Durum dolanım başına,
Ala gözlü yar, gedirəm.
Ölsəm, boyuna sadağa,
Qalsam, intizar gedirəm.

Mərd ilə eylə ülfəti,
Çəkmə namərddən minnəti,
Bülbül qızılgül həsrəti,
Qışı, yazı zar, gedirəm.

Abbas deyər, gül bəhsidi
Bundan artıq dərd hansıdı?
Ayrılığın və`dəsidi,
Gəl könlümü al, gedirəm.

________________________________

BİLMƏRƏM

Başına döndüyüm pərim,
Get pərim, gələ bilmərəm.
Sənə kömək olsun tanrım,
Get pərim, gələ bilmərəm.

Peymanələr dolmayınca,
Gülgəz rəngim solmayınca
Şahdan izin olmayınca,
Get pərim, gələ bilmərəm.

Usta ol, ustanı tanı,
Üstümüzdə durub qanı,
Qul Abbasın din, imanı
Get pərim, gələ bilmərəm.

________________________________

KÖNLÜM

Nə ağlarsan, nə sızlarsan,
Bir dərdi beş olan könlüm!
Axırda zünnar bağlarsan,
Qəmə yoldaş olan könlüm!

Bir yar gəlir obasından,
Alım dərdü-bəlasından,
Çərxi-fələk badasından
İçib sərxoş olan könlüm!

Abbas ağlar arsız-arsız,
Dünya olub e`tibarsız,
Deyirdin dözərəm yarsız,
Döz, bağrı daş olan könlüm

_______________________________

EYLƏSİN

Duman, gəl get bu dağlardan,
Dağlar taza bar eyləsin.
Nə gözlərim səni görsün,
Nə könlüm qubar eyləsin.

Haşa, sevdiciyim haşa,
Deyilənlər gəldi başa,
Bir yandan özün tut daşa,
Bir yandan el car eyləsin.

Abbas ağlar zarı-zarı,
Getməz könlünün qubarı,
İlqarından dönən yarı
Tanrı tezbazar eyləsin.

________________________________

NEYLƏR

Leyli yarın qəmər hüsnü,
Bu boyu, təl`əti neylər?
Yar ləbindən şəkər əmən,
Şəkəri, şərbəti neylər?

Siyah zülfü kəmənd olan,
Dahani dolu qənd olan,
Əzəl ilqara bənd olan
Sənədi, sərxətti neylər?

Abbas ağlar-gülər olsa,
Göz yaşını silər olsa,
Bir yar ki, dərd bilər olsa,
Göz, qaş işarəti neylər?

DİLBƏR

Uca dağların başına,
Qorxuram qar yağa, dilbər!
Aldın ağlımı başımdan,
Saldın dağdan-dağa, dilbər!

Güllərin içində güləm,
Oxuyan şeyda bülbüləm,
Mən bir qolu bağlı qulam,
Sən olmusan ağa, dilbər!

Güllərin içində xaram,
Gül üzünə intizaram,
Mən əvvəlki köhnə yaram,
Dolan soldan-sağa, dilbər!

Sən arısan, mən də şana,
Dərdindən oldum divana,
Saldırmısan bəndərxana,
Dolan gəl otağa, dilbər!

Qul Abbasın gözü səndə,
Olmuşam divanə mən də,
Bir cüt şamama sinəndə,
Endir tağdan-tağa, dilbər!

________________________________

YAR GƏLMİR

Oğrun yollara baxmaqdan,
Bağrım qan oldu, yar gəlmir.
Ağlamaqdan eynim yaşı,
Sel ümman oldu, yar gəlmir.

Mənim yarım boyu bəstə,
Dərdindən olmuşam xəstə,
Yəqin çıxıbdı taxt üstə,
Yoxsa xan oldu, yar gəlmir.

Dağların qarı söküldü,
Axdı, çaylara töküldü,
Abbas deyər, bel büküldü,
Qədd kaman oldu, yar gəlmir.

_____________________________

bu boyuk insanlarin vətənimdə olduqu öçun azerbaycanima və yurduma fəxr elirəm
azeri kizinada teşəkkur bu konuni saytida yelləştirdi üçün