Mövzu: Abdulla Şaiqin hekayələri

Cümənin qəzəbi

Bir neçə il idi ki, quraqlıq keçdiyindən ayrımların əkin-biçini əmələ gəlmirdi. Quraqlıq bir dərəcədə idi ki, baharın orta ayında otlar saralıb, quruyurdu, çiçəklər solurdu, ağacların yarpaqları tökülüb, çılpaq qalırdı; dərə, təpə, çöl, çayır payız vaxtı kimi qəmgin və çılpaq bir halda görünür. Mal, heyvanın otlaması üçün nə ot və nə saman tapılırdı. Yazıq heyvanlar acından qırılıb, tələf olurdu. Get-gedə kəndi kasıblıq və bədbəxtlik bürüyürdü…
Bir gün kəndin ağsaqqalları yığışıb, məsləhət elədilər ki, «Allah nə üçün bizə qəzəb eləyir və göydən yağış yağmayır?»
Təcrübəli və ağsaqqal bir ayrım dedi:
- O vaxt ki, Cümə kişi kənddə idi, hamı işimiz öz yolu ilə gedirdi, Allah bizdən yağışını kəsmirdi. Elə ki, Cüməni yaddan çıxartdıq və Cümə də acıq eləyib kənddən getdi, o zamandan bəri Allah yağışını və rəhmətini bizdən kəsibdir. Gərək hər necə olsa yenə Cüməni tapıb, kəndə gətirək, tainki Allah bizə yağış və bərəkət göndərsin. Çünki Cümə müsəlmanların həftə bayramlarıdır!
Hamısı bu məsləhəti bəyəndi və qərar qoydular ki, Cüməni axtarmağa çıxsınlar. Ayrımlar iki böyük dəstə olub, Cüməni axtarmağa getdilər.
Birinci dəstə Cüməni axtara-axtara qalın meşəli bir dərəyə yetişir. Ayrımlardan biri görür ki, zorba bir ağac kötüyündən quruyub, dərənin içinə sallanmışdır. Yoldaşlarına deyir:
- Həri, huy…
Yoldaşları deyir: – Huy…
-Huy…, bu quru ağacı görürsünüzmü? Nə yaxşı odundur. Gəlin bunu qırıb, kəndə aparaq.
Amma ağacı qırmaqda hamısı aciz olur. Çünki ağac çox uca və yoğun idi. İçlərində biri deyir:
- Mən bunu qırmağa bir çarə tapmışam. Mən ağaca çıxaram və ağacın
başından əllərimlə möhkəm yapışıb, dərəyə sallanaram. Siz də mənim ayaqlarımdan və bir-birinizin ayağından tutub, dərəyə sallanarsınız. Bu cür gücümüzü salıb ağacı dibindən qırarıq.

***

Hamısı bunun məsləhətinə afərin deyib razı oldular. Haman məsləhət görən adam ağaca çıxıb sallanır; o biriləri də bir-birinin ayağından tutub, dərəyə sallanırlar. Bunlar nə qədər güc edirlərsə, ağacı sındıra bilməyirlər. Məsləhət verən adam qışqırır:
- Hələ Huy…
Yoldaşları:
- Huy…Huy…
- Siz bir-birinizdən tutun. Bircə mən əllərimə tüfürüb, yaşlayım.
Bunu deyib, əllərini ağacdan çəkir və dərhal hamısı dərəyə tökülüb, parça parça olurlar.
İkinci dəstə dəxi Cüməni axtara-axtara qaya ətəyində bir mağaraya yetişir. Bu mağara şir yuvası imiş. Mağaranın ağzından içərisinə baxanda, şirin iki məşəl kimi yanan gözlərini görüb: «Tapmışıq, tapmışıq! Cümə burda gizlənibdir!»- deyə bağırırlar. Amma Cüməni mağaradan nə tövr çıxarmaq yolunu tapa bilmirlər. Təcrübəli ağsaqqal bir kişi deyir:
- Mən mağaraya girib, Cüməyə yalvararam, əgər xoşluq ilə gəlsə heç!..
Xoşluq ilə gəlməsə, o vaxt zor və güc ilə durub ayaqlarımı da tərpədərəm; onda siz də mənə kömək edib, ayaqlarımdan çəkin ki, Cüməni bir tövr çıxarıb kəndə aparaq.
Bunu deyib, mağaraya girdi. Şir dərhal pəncəsini uzadıb, kişinin başını yarpaq kimi qopartdı. Kişinin ayaqları hərəkət etməyə başladı. Bu vaxt ayrımlar: «Çəkin, çəkin! Cüməni tutubdur!» deyə ayaqlarından tutub çəkdilər, kişini başsız görüb biri dedi:
- Bəs bunun başı hanı?
O birisi dedi:
- Görünür ki, bunun əvvəldən başı yox imiş!
Ayrısı dedi:
- Yox, yox idi!
Bu qayda ilə höcət etməyə və savaşmağa başladılar. Axırda içlərindən bir az
ağıllısı dedi:
- Canım, neçün savaşırsınız? Gedək bunu kənddə öz arvadından soruşaq.
Necə olsa, o bilər. O hər nə desə, biz də razı olaq.
Hamısı kəndə onun arvadının yanına gəldilər. Əhvalatı söyləyib soruşdular:
- De görək, sənin kişinin başı var idi, yoxsa yox?
Arvad bir qədər fikirdən sonra dedi:
- Başı olduğunu bilməyirəm, amma yadıma gəlir ki, saqqalı hərəkət edirdi.
Hələ indiyəcən ayrımlar Cüməni tapa bilməyiblər. Ona görə hər cümə
Axşamı gecələr bərk tufan və burağan qopur. Ayrımlar bir yerə yığışıb, qorxa-qorxa: «Allah, Sən rəhm elə, yenə Cümənin bizə qəzəbi keçibdir!» deyib, yalvarırlar, ağlayırlar; amma boran daha da şiddət eləyir, ağacları sındırır, damı-bacanı bürüyüb-bükür, mal və heyvanatı qırıb, tələf eləyir və bərəkəti kəsib bir çox bədbəxtliklər törədir.

Kiçik qəhrəman

Azayın atası Böyük Vətən müharibəsinin lap birinci ilində əsgər getmişdi. Anası da dəmir yolunda işə düzəlmişdi. Atasının ayrılığı Azaya çox təsir edirdi, onu hər yadına salanda faşistlərə lənət oxuyurdu.
Bir gün Azay yuxudan həyəcan içində oyandı. Çox halsız və nəşəsiz idi. Anası oğlunun bu vəziyyətindən narahat oldu:
- Oğlum, niyə qəmlisən, nə olub?
- Heç!
- Necə heç, rəngin qaçmış, üz-gözünə qəm, kədər tozu çökmüş. Yoxsa atanın xiffətini edirsən?
Azay başını köksünə dikərək bir az sakit durdu, sonra başını qaldırmadan dedi:
- Ana, atamı əsgər paltarında cəbhəyə göndərdiyimiz gün yadındadırmı
- Yadımdadır oğlum, o gün həm şən, həm də kədərli idi. Əsgər paltarı isə ona çox gözəl yaraşırdı. Qatar yola düşəndə gülə-gülə səni qucaqladı: «İgid oğlum, mərd oğlum, – dedi,- atanı düşünmə, mənim üçün darıxsan, ana vətənə qulluq et, o mənim üçün hər şeydən, atadan, anadan da əzizdir ». Azay anasının sözünü bitirməyə imkan vermədi:
- Yadımdadır… mən onun boynunu qucaqlayıb hönkür – hönkür ağlayırdım. O məni qucaqlayıb öpəndə yaşlı kirpikləri üzümü islatdı. Qatar hərəkət etmək üzrə idi. Məni zor-gün sakit edib vaqona atıldı. Qatar fit çala-çala hərəkət etdi. O pəncərədən bizə baxırdı, mən də ona… bunlar yadındadırmı?
- Yadımdadır oğlum!..
- Bu gecə olduğu kimi bunları yuxumda görmüşəm.
Qatar hərəkət edərkən sənə baxıb hönkür – hönkür ağlarkən öz səsimə oyandım.
- Xeyirdir oğlum, ağlamaq sevinməkdir. İnşallah, müharibə zəfərlə başa çatar, atan da sağ-salamat qayıdar.
Azayın gecədən bəri köksünə sığmayan kədəri elə bil bir qədər sovuşdu…

***

Sərin, buludlu bir gün idi. Azay dəmiryolunun şimal doğru uzanan yaşıl çəmənliyində çiçək dərə-dərə gedirdi. Əlvan çiçəklərdən bir dəstə bağladıqdan sonra dincəlmək üçün bir komanın ətəyində uzandı.
Azay gözlərini dəmir yoluna dikərək nə isə düşünürdü. Atası bu yolla getmiş, bu yolla da qayıdacaqdı. Bu yollar nə qədər Azay kimi oğulların atasını cəbhəyə aparmışdı; günlərin bir günündə bu yollar həmin ataları öz ailələrinə, balalarına qovuşduracaqdı. Bu zaman Azayın gözlərinə bir kölgə ilişdi. Diqqətlə baxıb gördü ki, tanımadığı bir adam dəmiryoluna yaxınlaşıb şübhəli nəzərlərlə ətrafa baxdı. Sonra reyslərin altını sürətlə qazaraq oraya nə isə qoyub qorxa-qorxa sürətlə geri çəkildi. Azay yad adamın bu hərəkətlərindən çox şübhələndi, dərhal ayağa qalxıb onu qarşıladı. Yad adam Azayı görən kimi yolunu dəyişərək ondan uzaqlaşmaq istədi. Azay buna imkan vermədi:
- Ey, kimsən?
Yad adam gülümsəməyə çalışdı:
- Neyləyirsən? Mən də sənin kimi bir vətəndaş! De görüm sən kimsən?
Azay cavab verməyib şübhəli nəzərlərlə ona baxdı. Yad adam söhbətin səmtini dəyişmək istədi:
- Sənin də atan cəbhədədir?
- Bəs harda olacaq? Göndərsələr mən də gedərəm.
Kişi fürsəti fotə verməməyə çalışdı:
- Eh… h… atalar neylədi ki, sənin kimi südəmər oğullar neyləsin.
Azay acıqlı-acıqlı ona baxdı. Yad adam buna əhəmiyyət verməyib sözünə davam etdi:
- Yazıq, sənin vətəninmi var?.. Bu gün, sabah almanlar onu da alacaq,
vətənsiz qalacaqsan…
Azayın gözləri kəlləsinə çıxdı. Dərhal atasının sözləri yadına düşdü: « Atanı düşünmə, mənim üçün darıxsan, ana vətənə qulluq et, o mənim üçün hər şeydən – atadan, anadan da əzizdir». Bu sözləri xatırlayıb Azay qəhərləndi, gözləri doldu özünü saxlaya bilməyib, ondan uzaqlaşmağa çalışan yad adamın üstünə atıldı, iki əli ilə boğazından yapışdı:
- Ay xain, mənimmi vətənim yoxdur… Hə? Mənim vətənim yoxdur?!
Yad adam boğazını zor-güc Azayın əlindən qurtarıb kənara çəkildi:
- Şeytan oğlu, bu saat səni atavın yanına göndərəcəyəm-deyə cibindən bir fin
bıçağı çıxartdı. Hücum etmək istədikdə Azay yerdən böyük bir daş götürüb onun əli qarışıqlı fin bıçağına vurdu. Kişinin əli bərk əzildi, bıçaq əlindən yerə düşdü. Azay cəld bıçağı götürüb dikəldi:
- İndi sənin canın mənim əlimdədir. Xain, satqın, mənimmi vətənim yoxdur?
Elə bu zaman yoldan keçən iki hərbi nəfər onları görüb yaxınlaşdı.
- Niyə vuruşursunuz?..
- Bu adam deyir ki, sənin vətənin yoxdur!.. Bu gün, sabah almanlar bu yerləri də alacaq, sən vətənsiz qalacaqsan.
- Yalan deyir! – deyə yad adam artıq söz söyləyə bilmədi.
- Yalan demirəm, bax, bu fin bıçağı ilə məni öldürmək istəyirdi. Daş ilə vurub əlini əzdim, bıçaq əlindən yerə düşdü. Xain, mənimmi vətənim yoxdur? Atam gedəndə vətəni mənə tapşırıb.

***

Hərbi geyimdə olan bu iki nəfər lap əvvəlcədən elə bu qəribə adamın hərəkətlərindən, danışığından şübhələnmişdilər. Odur ki, özləri ilə aparacaqlarını bildirdilər. Arada Azayın da kim olduğunu soruşdular:
- Mən dəmiryolu keşikçisi Gülxanımın oğluyam. Adım da Azaydır – deyə o qürurla cavab verdi. Onlar şübhəli qonağı apardılar. Azay da anasının yanına qayıtmaq üçün dəmiryolun qırağı ilə yola düzəldi. Anasının keşikçi daxmasına yüz addım qalmışdı ki, gördü uzaqdan qatar gəlir. Anası da əlində kiçik göy bayraq tutmuşdu. Azay yad adamın dəmir yolu relsləri altına gizli bir şey qoyduğunu ancaq indi xatırladı, ayılan kimi oldu, qaça-qaça tez özünü anasına çatdırdı. Qatar yaxınlaşırdı. Azay anasının cibindən kiçin qırmızı bayrağı çıxarıb göstərə-göstərə:
- Ana, yol təhlükəlidir, yol təhlükəlidir… Sonra sənə danışaram, – deyə ucadan bağırdı.
Qatar yaxınlaşınca dayandı. Vaqonlardan bir neçə zabit və qatar rəisi düşüb Gülxanıma yanaşdılar. Ondan qırmızı bayraq göstərməyinin səbəbini soruşunca Azay gördüyü adamın relslərin altına nə isə qoyduğunu, onunla aralarında olan hadisəni anlatdı. Zabitlər tez Azay ilə bərabər haman yerə getdilər. Doğurdan da relslərin altına dinamit qoyulmuşdu. Onu Azay görüb xəbər verməsəydi, qatarla cəbhəyə gedən bütün əsgərlər və zabitlər tələf olacaqdı.
Zabitlər Azayın bu hərəkətindən çox məmnun qaldılar, onu qucaqlayıb öpdülər, göyə atıb-tutdular, minlərlə döyüşçünün xilaskarı adlandırdılar. Zabitlərdən biri dedi:
- Kiçik vətəndaş, sağ ol, bizi böyük bir təhlükədən qurtardın. Bu mərdliyin əvəzində sən böyük mükafata layiqsən.
Azay cavab verdi:
- Mən öz vətəndaşlıq vəzifəmi yerinə yetirmişəm. Sizdən ancaq bir şey istəyirəm. Düşməni vətənimizdən tez qovun, atamı da götürüb zəfərlə vətənimizə qayıdın.
Kiçik Azayın bu vətənpərvərliyi hamıda ruh yüksəkliyi oyatdı.
Qatar hərəkət etdi. Pəncərədən uzanan əllər Azayı alqışlayırdı. Bu əllər, gülər üzlər elə bil Azaya deyirdi:
- Balaca qəhrəman, çox darıxma, sənin kimi oğulların ataları məğlub olmaz, çox çəkməz ki, sən istəkli atanla görüçərsən.

İki yoldaş

Nazimin atası Böyük Vətən müharibəsi günlərində əsgər getmişdi. Əvvəlləri hər ay məktub göndərirdi. Məktublarında cəbhə həyatından, döyüş səhnələrindən, oradakı dostlarında yazır, evdəkilərin halını soruşurdu. Bir məktubunda da yazırdı ki, son döyüşlərdən birində qəhrəmanlıq göstərib, onu «Şərəf nişanı» ordeni ilə təltif ediblər. Hətta o zərfin içində döşündə «Şərəf nişanı» ordeni olan şəklini də göndərmişdi.
Son məktubundan üç-dörd ay keçdi, ancaq Nazimin atasından nə məktub gəldi, nə də bir xəbər. Nazimin və anası hər gün həyəcan içində məktub gözləyirdilər.
Nazim birinci sinifdə oxuyurdu, əlifbanın ilk hərflərini öyrənirdi. Bir gün məktəbdən evə gəldiyi zaman anasını çox pərişan gördü. Onun gözləri də bir qədər şişmişdi. Nazim dərhal anasını qucaqlayıb soruşdu:
- Ana can, atamdan məktub gəldimi?
Bu Nazimin hər gün məktəbdən gələndə anasına verdiyi sual idi.
- Yox, oğlum, bu gün də məktub gəlmədi.
O gündən anası Nazimə daha çox mehribanlıq göstərməyə başladı. Onun başına, ayağına keçir, nəvaziş göstərir, şirin dil ilə dindirirdi. Arabir dərindən səssiz bir ah çəkirdi. Anasının bu halı bəzən Nazimin ürəyində qara fikirlər oyadırdı.
Axşam oldu, şamlar yandı… Anası Nazimin yeməyini verəndən sonra yatağına açıb:
- Oğlum, yat, dincəl, – dedi.
Nazim yatağına uzandı. Başında dolanan qara fikirlər onun gözlərindən
yuxusunu qaçırdı. Çox çalışdı, yata bilmədi. Anası da onunla yan-yana öz yatağında səssiz uzanmışdı. Heç birinin gözünə yuxu getmirdi. Hər ikisi özünü yatmış kimi göstərib yataqda səssiz uzanmışdı. Bir az sonra yavaş-yavaş anasının ağlayan səsi eşidildi. O, həm ağlayır, həm də dodaqları altında nə isə bir söz deyirdi. Nazim çox dinlədi, ancaq nə anasının ağlamağının səbəbini bildi, nə də dediklərini başa düşdü. Qalxıb anasından ağlamağının səbəbini soruşmaq istədi. Ancaq anlaşılmaz bir qüvvət onun boğazını tıxayıb halsız buraxdı. Nazim o gecə səhərə qədər yata bilmədi. Qəlbini sıxan bu ağırlıq köksünü dəlirdi.
Səhər oldu. Nazim qəlyanaltı etdikdən sonra məktəbə getdi. Nazimin məktəbdə bir partada oturduğu çox yaxın bir dostu var idi. Adı Əziz idi. Əziz Nazimi çox qəmli görüb soruşdu:
- Nazim, rəngin qaçıb, nə olub?
Nazim dərdini deməyə bir fürsət axtarırdı. Odur ki, gecəki əhvalatı, öz şübhələrini Əzizə danışdı.
Balaca Əziz məsələnin nə yerdə olduğunu dərhal anladı. Ancaq balaca qəlbi duyduğunu, hiss etdiyini gizlətməyə darlıq etdi. Uşaq sadəliyi ilə kövrələ-kövrələ dedi:
- Nazim, məncə bilirsən gecə anan nə üçün ağlayırmış? Görünür, atanın qara xəbəri gəlib, ancaq o səndən gizlədir.
Hər iki dostun gözü bir-birinə dikildi, matəm dolu gözlərdə yaş damlaları parladı.

Şələquyruq

Qarasu kəndində Qırt-qırt xanım adlı bir toyuq və Şələquyruq adında bir xoruz var idi. Bunlar kəndin yaxınlığında bir qaratikan kolunun altında yuva eləmişdilər və bir-birilə çox məhəbbətlə dolanırdılar. Qırt-qırt xanım qızı Cik-ciklə birlikdə kənddə qalıb yuvalarına gözətçilik edərdilər.
Şələquyruq satdığı yumurtaların puluna şəhərdən qırmızı köynək, güllü dəsmal və bir çox şeylər alıb gətirərdi.
Bir gün yenə Şələquyruq şəhərə yumurta satmağa getmişdi. Qırt-qırt ağac altında eşələnirdi. Qızı Cik-cik xanım da otların üstündə bir çəyirtkəni tutmaqla məşğul idi. Axşam üstü idi… Günəş yavaş-yavaş saralmağa başlamışdı. Quşlar axşam nəğmələrini oxuyurdu. Qırt-qırt xanım çox səbirsizliklə Şələquyruğun yolunu gözləyirdi. Fikir edirdi ki, görəsən Şələquyruq yumurtaları yaxşı qiymətə sata bildimi? Onun üçün nələr alıb gətirəcək? Arabir də başı üstündə ki ağacda oxuyan quşun gözəl nəğməsinə qulaq asırdı. Quşun nəğməsi Qırt-qırt xanımı elə məşğul etmişdi ki, Şələquyruq onun yadından çıxmışdı. Birdən-birə qulağının ucunda «quqquliqu» səsi eşitdi. Qırt-qırt xanım ayağa qalxdı. Gördü ki, Şələquyruq çiynində dolu xurcun gülə-gülə ona baxır. Qırt-qırt xanım cəld irəli gedib, xurcunu Şələquyruğun çiynindən alıb, yerə qoydu. Hər ikisi şad oturdular. Cik-cik xanım da oynamaqdan qayıdıb gəldi. Atasının şəhərdən alıb gətirdiyi şeyləri görüb, sevincək yerə oturdu. Şələquyruq ona qırmızı və güllü bir dəsmal verib dedi:
- Bax, qızım, bu güllü dəsmalı sənə almışam…
Cik-cik xanım atasından razılıq edib, sevinə-sevinə dəsmalı başına bağladı. Qırt-qırt xanım da çox şad idi. Şələquyruğun aldığı qırmızı köynək, güllü dəsmal onun o qədər xoşuna gəlmişdi ki, gözlərini ondan ayırmaq istəmirdi. Şələquyruq şəhərdə gördüyü qəribə şeylərdən ona danışırdı. Qırt-qırt xanım təəccüblə ona qulaq asırdı; çünki şəhəri heç görməmişdi. Axırda Qırt-qırt xanım yalvardı ki, bu dəfə şəhərə gedəndə onu da özü ilə aparsın. Şələquyruq əvvəlcə razı olmadı, dedi ki:
- Əgər sən də getsən, yuvamızda yumurtalar kim gözətçilik edər?
Qırt-qırt xanım isə hər nə təhər olsa istəyirdi ki, bir dəfə şəhərə getsin. Axırda Şələquyruq razı oldu. Qırt-qırt xanım şadlığından yerlərə, göylərə sığmırdı. Hələ kiçik qızı Cik-cik xanım şadlığından sıçrayırdı. Qırt-qırt xanım cəld ocaq qaladı, yumurtaları bişirib səliqə ilə səbətlərə doldurdu. İyirmi yumurta da yuvada qoydular ki, şəhərdən qayıdandan sonra Qırt-qırt xanım kürt yatıb, balalar çıxarsın.

***

Şələquyruq çox çalışqan idi. Hər səhər alaqaranlıqda durar və yuvasının yanındakı ağaca çıxıb ucadan banlardı. Kənd əhli onun səsinə oyanar, hər kəs bir işlə məşğul olardı. Çobanlar sürülərini çöllərə, yamaclara otarmağa sürər, əkinçilər öküzləri qoşub cüt sürməyə gedərdilər. Biçinçilər oraq, çin götürüb taxıl və ot biçməklə məşğul olar, uşaqlarda çaylarını içib məktəbə vaxtında yetişməyə çalışardılar. Şələquyruq adəti üzrə o gün alaqaranlıqdan qalxıb, ağaca çıxıb, ucadan banladı.
Dan qaranlıq idi. Hələ günəş doğmamışdı. Dərələri, çölləri seyrək duman bürümüşdü. Şələquyruq və Qırt-qırt xanım Cik-cikin əlindən tutub yola düşdülər.
Qırt-qırt çox şad idi; ömründə heç şəhəri görməmişdi, ürəyində Şələquyruqdan razılıq edirdi.
Gecədən şey düşmüş yumşaq otların üstü ilə gedirdilər. Günəş yavaş-yavaş doğur, al şəfəqlərini otların, çiçəklərin üstünə dağıdırdı. Quşlar ayılıb yuvalarında gözəl-gözəl nəğmələr oxuyurdu; arılar, kəpənəklər vızıltı ilə çiçəklərə qonub, xortumları ilə güllərin şirəsini sormaqla məşğul idi. Bunların başı söhbətə elə qarışmışdı ki, yolun zəhmətini heç hiss etmədən və vaxtda şəhərə yaxınlaşmışdılar.
Yarım saat sonra şəhərdə idilər. Təmiz, geniş küçələrdən, iri şüşəli mağazaların, uca və gözəl imarətlərin önündən keçərkən Qırt-qırt çox heyrətlə baxır, gözlərini onlardan götürmək istəmirdi. Hər şey ona təzə və təəccüblü görünürdü. Hətta adamlar da ona başqa təhər görünürdü; onun fikrincə, bunlar heç kənddə gördüyü adamlara bənzəmirdi. Qırt-qırt xanım heyrət içində idi. Hər şey onun yadından çıxmışdı. Addımlarını indi yavaş-yavaş atıb gedir, arabir döyüküb, ona-buna baxan qızı cik-cikin əlindən tutub çəkirdi. Şələquyruq da çox şad idi; çünki Qırt-qırt xanımın bilmədiyi şeyləri göstərib, ona qandırırdı. Bazara yetişdilər. Qırt-qırtın görüb heyran-heyran baxırdı. Bir saat içində yumurtaları satdılar, sonra oradaca gördükləri, sevdikləri şeylərdən aldılar.
Daha kəndə qayıtmaq lazım idi. Qırt-qırt xanım və Cik-cik şəhərdən heç ayrılmaq istəmirdilər. İstər-istəməz yavaş-yavaş şəhərdən çıxıb, kəndə tərəf yola düşdülər.
Kənddə Səfər və Əkbər adında iki uşaq var idi. Bunlar çox nadinc və tərbiyəsiz uşaqlar idi. Şələquyruğun və Qırt-qırtın o gün şəhərə getdiyini bilmişdilər. Oynaya-oynaya Qırt-qırt xanımın yuvasına gəldilər və otların arasında gizlətdikləri yumurtaları görüb, çox sevindilər. Səfər tez qaçıb evdən bir səbət gətirdi, yumurtaları səbətə doldurdu və bir-bir götürüb, havaya atıb tutmağa başladı. Əkbər də istəyirdi ki, yumurtalardan alıb oynatsın, amma Səfər vermirdi. Axırda Əkbər acıqlanıb dedi:
- O yumurtaları indi ki, mənə vermirsən, mən də xortdana deyərəm səni yesin.
Əkbərin anası şəhərə gedəndə ona bir qutu almışdı ki, ağzını açanda ilan başı çıxırdı. Əkbər qutunu cibindən çıxarıb dedi:
- Bax, bu qutunun içində xortdan var, indicə ona deyəcəyəm ki. Qutudan çıxıb səni yesin.
Səfər irəli gəlib dedi:
- Hanı? Görüm?
Əkbər birdən-birə qutunun ağzını açdı, içindən qara ilan başı çıxdı.
Səfər onu görüncə qorxudan gözləri kəlləsinə çıxdı. Dalı-dalı gedib səbətin üstünə yıxıldı, yumurtaların yarısı sındı. Üstü-başı tamam yumurtaya bulandı. Səfər ağlaya-ağlaya yerindən qalxdı. Əkbər əllərini bir-birinə vurub, ona ucadan gülürdü. Gülməkdən ağzı qulaqlarına qədər çəkilmişdi.

***

Səfərin ona acığı tutmuşdu, bilmirdi ki, nə ilə hayıf alsın. Axırda səbətdən bir yumurta götürüb Əkbərin burnunun üstünə vurdu. Yumurta dağıldı.Əkbərin üzü-başı bulandı. Bunu görüb səfər bərkdən gülməyə başladı. Əkbər ağlayır və ayağından acığından bilmirdi ki nə etsin. Yumurta çox bərk dəymiş və burnu yumurta boyda şişmişdi. Gözlərini başının ağrısından aça bilmirdi; həm də yumurta sarısı kirpiklərinin elə örtmüşdü ki gözləri açılmırdı. Əkbər bir təhərlə üz-gözünü təmizlədi. Sonra Səfərin yaxasından tutub, savaşmağa başladı. Hər ikisi bir-birini boğur, üz gözünü cırmaqlayırdılar. Bir-birinin üst-başını cırıb dağıdır. Hər ikisi al qana bulanmış olduqları halda, yenə də bir-birindən əl çəkmək istəmirdilər. Bir saat əvvəl bir-biri ilə dost olduqları halda, etdikləri yaramazlıqlara görə bir-birinin cəlladı olub, qan içməyə hazır idilər. Heç birisi o birinin günahını bağışlamaq istəmirdi. Axırda hər ikisi taqətdən düşüb üzləri cırılmışdı, al qana bulanmışdı, libasları tikə-tikə olmuş halda evlərinə qayıdırdılar.
Şələquyruq və Qırt-qırt xanım şəhərdən qayıdıb gəldilər, yuvalarının dağılmış gördükdə, Qırt-qırt xanım ağlar səslə qışqırıb, dedi;
- Vay, yumurtalar yoxdur.
Yuvanın ağzında yerə oturub, ucadan ağlamağa başladı;
Bu yenə o yaramazların işidir. Onların əlindən mənə rahatlıq yoxdur. Mən artıq burada qala bilməyəcəm.
Şələ quyruq zor-güc Qırt-qırt xanımı sakit etdi və tezliklə buradan başqa bir yerə köçməyə söz verdi. Bir həftə orada qaldılar, artıq başqa yerə köçəcəkdilər. Qırt-qırt xanım çox şad idi. Ətəklərini çırmayıb ocaq qaladı, yola çıxmaq üçün bir az yumurta bişirməyə məşğul oldu. Şələquyruq da bir daş üstündə oturub, ona təzə bəyəndiyi yuvanı tərif edirdi. Qırt-qırt xanım deyirdi:
- Hər necə yuva olsa razıyam, kaş ki, bu insafsız yaramazlardan uzaq olsun.
Şələquyruq onu inandırdı ki, təzə yuvaları həm uzaq, həm elə bir yerdədir ki, heç kəs xəbər tuta bilməyəcək. Cik-cik də arabir onların söhbətinə şərik olub, sevinə-sevinə soruşurdu:
- Ata, o yuvamızın da yanında belə gözəl ağaclar, otlar, çiçəklər varmı
Şələquyruq:
- Qızım, var, – deyə Cik-cikə ürək və təsəlli verirdi.
Bir saat sonra Şələquyruqdan, Qırt-qırt xanım və Cik-cikdən bir əsər yox idi.
Oba köçüb, yurdu qalmışdı. Həmişə Cik-cik bala cik-ciki ilə, Qırt-qırt xanım qırt-qırtı ilə, Şələquyruğun «quqquliqu» səsi ilə şən görünən yuva, o ağaclıqlar, yaşıllıqlar indi sakit və qəmgin-qəmgin durur, guya onların getməsindən göz yaşları töküb ağlayırdılar.
Hətta bir neçə gün sonra Səfər ilə Əkbər də gəlib onların yuvasını bomboş görüncə qəmgin olmuşdular. Tutduqları işdən peşman olub, məyus halda qayıtmışdılar. Amma etdikləri bu insafsızlıq heç onların yadından çıxmır və Şələquyruğun dağılmış yuvasının yanından keçə bilmirdilər. Sanki Şələquyruq onların ətəyindən tutub dartır və acıqlı səslə deyirdi:
«insafsız uşaqlar, mən sizə nə etmişəm? Nə üçün mənim yuvamı dağıtdınız? Nə üçün yumurtalarımı oğurladınız, zəhmətimizi, əməyimizi puç etdiniz? Nə üçün, deyin görüm nə üçün?..»

Lovğa ovçu

Salman adlı bir ovçu var idi. Ovçular bir yerə toplananda Salman öz ovçuluq məharətindən uzun-uzadı danışır və onların yanında öyünürdü. Yoldaşları ona çox zaman dodaqaltı gülüb bir söz demirdilər.
Bir gün iki ovçu, Heydər ilə Atakişi dovşan ovuna çıxmışdılar. Xeyli axtarışdan sonra qarşılarına zorba bir dovşan çıxdı. Heydər fürsəti fota verməyib cəld dovşanı nişan aldı, atəşin açılması ilə dovşanın səndələyib yerə yıxılması bir oldu. Dovşanı götürüb getmək istərkən gördülər ki, budur, uzaqdan ovçu Salman gəlir. Atakişi gülə-gülə Heydərə baxdı:
- Heydər, dostun gəlir… Bura bax, başıma bir fikir gəldi.
Bunu deyib Heydər cibindən kağız-qələm çıxartdı, nə isə yazdı. Sonra kağızı büküb dovşanın ağzının içinə qoydu. Dovşanı isə iki iki ayağı üstə yerə oturdub ovçu Salmana tərəf gedib Atakişi ilə onu qarşıladılar.
Salman onları əliboş görüb lovğalandı.
- Eh, siz də adınızı ovçu qoymusunuz. Bəs səhərdən neyləyirsiz?
Heydər gülə-gülə:
- Ay Salman, neyləyək, ovçuluqda baxtımız gətirmir, – deyə cavab verdi.
Salman bir az da lovğalandı:
- Axı siz ovçu deyilsiz. Mən ovsuz qayıdan deyiləm.
Bunu deyib Salman ətrafa özünəməxsus lovğalıqla nəzər saldı. Dərhal ayaqları üstündə durmuş dovşanı gördü, iki lüləli tüfəngin səsi qulaq batırdı. Hər üç ovçu dovşana sarı qaçdı. Salman dovşanı əlləri ilə yuxarı qaldırıb özündən razı halda dedi:
- Dovşan gözünüzün qabağında sizi çağırır, siz də deyirsiz ki, ov yoxdur.
Ovçu da gərək ovçu gözü olsun.
Atakişi gülüşünü gizlətməyə çalışaraq dedi:
- Ay Salman gərək bu dovşanı vurmayaydın, bir bax, deyəsən ağzında kiməsə məktub aparırmış. Bəlkə elə sənə gətirirmiş.
Salman Dovşanın ağzına diqqət yetirdi və ağzının ucundakı kağızı ancaq indi gördü, tələsik kağızı dovşanın ağzından çıxarıb oxumağa başladı: «Hayıf ki, məni ovçu Heydər vurdu. Arzum bu idi ki, mən Lovğa Salmanın gülləsinə düçar ola idim».

Murad

Tiflis şəhərinin yaxınlığında Kolbasan adlı bir kənd var idi. Bu kəndin dörd yanı bağlıq, meşəlik yerlər idi. Elə ki bahar olurdu, ağaclar çiçəkləyir, təpəl.ər, yamaclar yumşaq ot və çiçəklərlə döşənirdi; rəngbərəng güllərin ətri kəndi bürüyürdü. Səhər-axşam quşların gözəl nəğməsinin arası kəsilmirdi. Bahar çağı bu kənd o qədər gözəl olurdu ki, insan baxmaqdan doymurdu.
Belə tərifini etdiyimiz kənddə Bilqeys və Murad adında bacı-qardaş yaşayırdı. Bilqeys olduqca mehriban və tərbiyəli bir qız idi. Hər gün bağçalarındakı tut ağacının altında palaz salırdı; oyuncaq şeylərinin də yığıb öz-özünə oynardı. Arabir qonşuları Səltənət də gələrdi. Hər ikisi birlikdə deyər, gülər, oynardılar; otaq bəzəyərdilər, bir-birinə qonaq gedib gələrdilər. Ayaqsayma, gəlin-gəlin oynardılar. Arabir də atası aldığı “Uşaq gözlüyü” kitabının şəkillərinə tamaşa edər və oxuyardılar. Günləri xoş və asudə keçərdi.
Amma Murad heç qapı-bacada tapılmazdı. Səhər evdən çıxar, bir də axşam evə qayıdardı. O gün olmazdı ki, Muradın üstü, başı cırılmış evə qayıtmaya idi. Hər kəslə döyüşər, söyüşərdi. Ona görə də onu heç kəs sevməzdi. Hətta öz ata və anası da Muradı sevməzdi. Onun əlindən bacısı Bilqeysin ki heç rahatlığı yox idi. Onun oyuncaqlarını dağıdar və sındırar, bəzən də özünü döyüb qaçardı. Ona görə Bilqeys qardaşı Muradla heç oynamaz və ondan qorxardı.
Bilqeys mehriban bir qız olduğu üçün, qapılarındakı heyvanları və quşları da çox sevərdi. Heyvanlar və quşlar da əvəzində onu sevərdi və ondan qaçmazdılar. Çox vaxt olurdu ki, bağçada oynadığı zaman Mərmər pişik, Dəmir it, Məstan xoruz, toyuq-cücələr Bilqeysin başına cəm olar və onun əlindəki çörək parçasını alıb yemək istərdilər. Bilqeys isə çörəyi parça-parça edib, bir az Məstan xoruza, bir az toyuq-cücələrə, bir az da it və pişiyə atardı. Hamısı soxulub yeməyə məşğul olardı. Bilqeys qara, iri gözlərini onlara dikib baxardı. Bir də görərdi ki, it öz çörəyini yeyib qurtardı, yavaş-yavaş ağzını pişiyin qismətinə uzadır; pişik də mırıldaya- mırıldaya çalışır ki, ağzındakı çörəyi yeyib qurtarsın; həm də pəncələri ilə yerdə qalan çörəyi bərk-bərk tutub, acıqlı-acıqlı itə baxır, amma it baxmayıb soxulur ki, pişiyin, ya xoruz-toyuğun çörəyini qapıb yesin; bu vaxt xoruz qaqqıldaya-qaqqıldaya itin üstünə atılırdı; ya da pişik belini qaldırıb, dişlərini itin üstünə qıcayıb mırıldayır və birdən-birə sıçrayıb itin üzünü cırmaqlayardı.

***

Bilqeys bu tamaşadan doymazdı, gülə-gülə onların davasına baxardı.
Murad isə yoldaşlarını və bacısını incitdiyi kimi, heyvanları da incidərdi. Hələ qapılarındakı Dəmir köpəyə onun əlindən gün və dirilik yox idi. Qapı ağzında uzanıb yatarkən, Murad əlindəki daş ilə itin harası gəldi vurardı. Yazıq it quyruğunu böyrünə qısıb, vəngildəyə-vəngildəyə qaçar, yainki iri, qara ağzını açıb Murada hürərdi. Odur ki, Muradı heç sevməzdi. Mərmər pişik də Muradı heç sevməzdi. Onun kölgəsini uzaqdan görüncə quyruğunu qısıb, tələsik özünü bir yerə soxub gizlənərdi; çünki həmişə Murad onun quyruğundan tutub dartardı. Murad pişiyin arxasınca düşdüyü zaman pişik əvvəlcə qaçar, Muradın ona yaxınlaşdığını görüncə birdən-birə dayanardı, belini dikləyib, dişlərini qıcayıb, “puf” – eləyib Muradın üstünə atılardı. Hətta bir neçə dəfə əllərini, üzünü cırmaqlayıb Muradı ağlaya-ağlaya evlərinə göndərmişdi.
Elə ki, axşam olurdu, təpələrdən, yamaclardan naxır mələşə-mələşə kəndə gəlirdi. Murad əlinə çomağını alıb naxırın içinə girərdi, əlindəki çomaqla o inəyin, bu öküzün harası gəldisə vurardı.
Murad bir dəfə bir qara inəyin arxasınca düşdü. İnək axırda təngə gəlib, döndü və Muradı buynuzlarına götürüb, yerə elə çırpdı ki, qurbağa kimi yerə sərildi. Murad tamam bir saat özünə gəlmədi. Ondan sonra Murad nə Dəmir köpəyə, nə Mərmər pişiyə, nə də inəklərə yaxın gedə bilmirdi.
Bağçalarındakı yasəmən ağacları altında bir səbət içində toyuqlar yumurtlayırdı. Bir gün Murad bağçada gəzirdi. Çil toyuq yumurtlayıb çıxanda, Murad gördü. Yavaş-yavaş gəlib yumurtaları cibinə doldurdu ki, aparsın. Məsta xoruz bunu uzaqdan görüb, uça-uça Muradın üstünü aldı. Murad çox qorxmuşdu., bilmirdi ki, nə etsin. Axırda arxasında gizlətdiyi yumurtanı atıb qaçdı, xoruz əl çəkməyib. onun arxasınca düşdü. Muradın ayağı bir ağaca ilişib yıxıldı; cibindəki yumurtalar sındı, cibi və paltarı yumurtaya bulandı.
Murad qorxusunda evə gedə bilmirdi. Çünki paltarı başdan-ayağa yumurta sarısı idi.
Murad bağçada bir alma ağacının altında oturub nə edəcəyini düşünürdü. Gördü ki, Bilqeys bağçaya çıxdı, “Məstan, Məstan!” deyə bağırdı. Bağçanın o biri başından xoruz uça-uça gəldi. Bilqeys xoruzun başına bir papaq tikmişdi.

***

Mehriban qız o balaca əllər ilə xoruzun papağını başına qoydu, lent ilə bağladı, sonra şirin dil ilə dedi ki:
- Məstan xoruzum, ceyran xoruzum, gör sənə nə gözəl papaq tikmişəm!
Deyəsən ki, xoruz da Bilqeysin mehriban dilini anlayırdı; gözlərini Bilqeysin üzünə dikib, dinməz-söyləməz dururdu. Bilqeysin qəlbinə dəymək istəmirdi; Çünki Bilqeys onları çox sevirdi. Hətta sarı toyuq da cücələri ilə Bilqeysin Məstan xoruza bağışladığı papağa diqqətlə baxırdı. Bilqeys çox şad idi. Murad gördü ki, xoruzun başı Bilqeysə məşğuldur, cəld qaçıb yenə də yasəmən ağacının altına getdi, qorxa-qorxa ətrafa baxdı ki, görsün bir kimsə varmı. Heç kəsi görmədi, yavaşca gəldi, yumurta səbətini arxasına aldı ki, qalxıb getsin.
Yaxında qazlar otlayırmış, Murad isə onları görməmişdi. Yumurtalarını səbətlə oğurlayıb, aparmaq istədiyini görən qazlar birdən-birə hər tərəfdən Muradın yolunu kəsdilər. Muradın heç bilmədi ki, qorxusundan və etsin; çünki qazların hər biri Muradı bir tərəfə çəkirdi; xüsusən anaş qazdan çox qorxmuşdu; çünki o çox acıqlı idi. Qorxurdu ki, sıçrayıb gözlərini çıxarsın. Axırda arxasından səbəti ağzı üstə yerə atdı, yumurtaların hamısı sındı.
Murad bu dəfə əvvəlkindən də çox qorxmuşdu. Yenə alma ağacının altında oturdu. Çox qəmgin idi. Fikir edirdi ki, evə getsə, anası onu döyər; çünki həm paltarı yumurtaya batmışdı, həm də səbətdəki yumurtaları sındırmışdı.
Murad bu fikirlər eləyirdi, bir də gördü ki, Bilqeys əlində “Uşaq gözlüyü” əlifba kitabçası bağçaya çıxdı. Məstan xoruz, sarı toyuq və cücələri Bilqeysin ətrafını aldı. Bilqeys oturdu, kitabını açdı, sarı toyuğun başına əl çəkib dedi ki:
- Gözəl toyuğum! Gəl sənə bu şəkilli kitabdan dərs verim, yaxşı?..
Sarı toyuq bir Bilqeysin üzünə baxdı, bir də kitabı dimdiklədi. Bilqeys dedi:
- Deynən «А». Toyuq heç səs çıxarmadı. Bilqeys gördü ki, toyuq oxumur, cücənin birini kitabın üstünə qoyub dedi:
- Gözəl cücəm, deynən «А».
Cücə kitaba baxdı, baxdı, birdən-birə dimdiyini yuxarı qaldırıb: «cik-cik», deyə səsləndi. Bilqeys şadlığından bilmədi ki, nə etsin.
Bu zaman anası pəncərədən gülə-gülə Bilqeysin dərs verməsinə baxırdı.
Bilqeys bir adam axtarırdı ki, cücəsinin kitab oxumasını ona göstərsin. Anasını pəncərədə görüncə sevinə-ssevinə qışqırdı:
- Ana can, bircə cücəmə bax, gör nə yaxşı oxuuyur!
Gözəl cücəm, deynən «А».
Cücə Bilqeysə baxıb yenə də «cik-cik», deyə səsləndi.
Bilqeys gülə-gülə qara iri gözlərini anasına dikib dedi:
- Ana can, gördün nə yaxşı oxuuyur!
Anası gülə-gülə cavab verdi:
- Gözəl qızım, məgər sən pis oxuyursan ki, cücən də pis oxusun?..
Bu aralıq Məstan xoruz da Bilqeysin başının üstündə durmuşdu. Xoruz
kitaba Baxdı, baxdı, birdən-birə ucadan banladı. Bilqeys balaca əlini xoruzun başına çəkib dedi:
- Məstan xoruzum, sən böyüksən, oxumaq bilirsən. Qoy, bu balaca cücəni öyrədim. Qoçaq cücəm, de görüm «А». Cücə sarı dimdiyiini açıb «cik-cik», deyə oxudu.
Murad alma ağacının altında oturub qəmgin-qəmgin bunlara baxır, öz-özünə fikir eləyirdi: «Nə üçün Bilqeysi hamı sevir? Hamı ona məhəbbət yetirir? Amma məni heç kəs sevmir, hamı mənə nifrət edir? Nə üçün?..»

Oyunçu Bağalar

Böyük bir binada eyni sinifdə oxuyan dörd-beş məktəbli yaşayırdı. Uşaqlar hər gün məktəbdən qayıtdıqdan sonra geniş həyətin günəşli və havalı tərəfində toplanıb oynayar, qaçışardılar. Yorulduqları zaman taxta barmaqlıqla hasarlanmış bağça yanındakı skamyada oturub danışardılar. Bir gün yenə bir yerə yığılıb oynayırdılar. Aslan əlində topu oynada-oynada gəldi. Uşaqlar qaçıb onun ətrafını alaraq dedilər:
- Aslan, bu topu haradan aldın?
- Ver bura oynayaq.
- Gəlin «Top aldı qaç» oynayaq.
Aslan əli ilə uşaqları itələyib dedi:
- Çəkilin, heç kəsə verməyəcəyəm, özüm tək oynayacağam.
Uşaqlar etiraz etdilər:
- Aslan, nə olar, qoy biz də oynayaq.
- Hamımız oynayaq, hamımız.
Aslan yenə bağırdı:
- Çəkilin, özüm tək oynayacağam!
Uşaqlar durub baxırdı. Aslan da topu əlində atıb-tuturdu. Teymur soruşdu:
- Aslan, bu topu haradan aldın
- Məktəbdən gələndə bir uşağın əlindən alıb qaçırtdım, – deyə Aslan saymazyana cavab verdi:
Qanbay təəccüblə soruşdu:
- Bir uşağın əlindən alıb qaçırtdın? Müəllim deməyib ki: «Məktəbli oğurluq etməz?!»
Aslan topu oynada-oynada eyni laqeydliklə cavab verdi:
- Mən oğurlamamışam ki… əlindən alıb qaçırtmışam.
- O da elə oğurluqdur.
- Yox, oğurluq deyil!
- Əlbəttə oğurluqdur, özgəsinin malıdır.
- Yazıq uşaq indi ağlaya-ağlaya qalıb.
- Hələ üstəlik evdə ata-anası da döyəcək.
- Nə eləyim, qoy döysün, – deyə Aslan topu havaya atdı.
Teymur topu onun əlindən yerə saldı. Uşaqların hamısı topa tərəf qaçdı.
Uşaqların hamısı topa tərəf qaçdı. Əvvəlcə topu Sara götürdü. Aslan topu ondan almaq istədi; Sara gördü ki, gücü çatmayacaq, topu uzağa atdı. Uşaqlar yenə qaçdı. Bu dəfə topu Qanbay götürdü. Aslan yetişincə topu Saraya atdı. Aslan ona tərəf qaçdı. Teymur bir az aralanıb bağırdı:
- Sara, Sara, bura at!
Sara topu Teymura tulladı. Aslan hər tərəfə qaçdı, topu ala bilmədi. Axırda acıqlandı və yoldaşlarına söydü. Bu hərəkət Qanbayın xoşuna gəlmədi. Topu Aslana atıb dedi:
- Yum ağzını, nə pis qoxuyur, oğru.
Aslan topu tez götürüb cavab qaytardı:
- Oğru sənsən!
- Mən də oğru olsaydım, sənin kimi özgəsinin topunu qaçırdardım.
- Hünərin var, sən də qaçırt.
- Mən heç kəsin topunu qaçırtmaram. Keçən il də sinifdə Səmədin qara cildli dəftərini oğurlamışdın.

***

Teymur gülə-gülə dedi:
- Hə, yadımdadır, yadımdadır, müəllim onu qovmaq istəyirdi. O qədər ağladı, yalvardı ki, müəllimin yazığı gəldi.
Qanbay çığırdı:
- Bu yana gəlin, onunla oynamayın!
Sara dedi:
- Doğru deyir, gəlin bu tərəfə, özümüz oynayaq. Uşaqların hamısı Qanbayın ətrafına yığıldı.
- Sabah istirahət günüdür. Xalam oğlunun yanına gedəcəyəm. Onun topu var, – deyə Teymur özünə təskinlik verdi.
Sara yoldaşlarının pərtliyini dağıtmaq üçün bildikləri oyunlardan birinə başlamağı təklif etdi:
- Nə oynayaq? Tez olun oyunun adını deyin!
Qanbay sevincindən dedi:
- Doğurdan sabah istirahət günüdür. Ay can, ay can! Atam məni heyvanxanaya aparacaq. Keçən həftə də sirkə aparmışdı. Orada itlərdən çalğıçı dəstəsi var idi. Biri kamança çalır, biri oynayır, o biriləri də əl vururdu. Sonra su itləri gəldi. Topu burunları ilə bir-birinə atıb tuturdu. Hələ bir fil bizi o qədər güldürdü ki…
Sara da istirahət gününü boş keçirməyəcəkdi. Odur ki, dedi:
- Nə olsun, mən də sabah teatra gedəcəyəm.
Teymur özünü saxlaya bilmədi
- Mən də kitabxanadan yeni kitablar alıb oxuyacağam. Kartondan maşın və təyyarə qayıracağam.
Qanbay dedi:
- Sən oxuduğun kitablar nəyə gərəkdir. Elə maşınlardan, təyyarələrdən danışır.
Teymur gülə-gülə cavab verdi:
- Maşın yaxşıdır, təyyarə yaxşıdır, yoxsa ilan, çayan, kirpi, dovşan? Sən də elə kitablar oxuyursan ki…
Sara Qanbayı müdafiə etməyə çalışdı:
- Nə olsun, o, heyvanları sevir, onlardan danışan kitabları oxuyur, sen də maşınları.
Teymur soruşdu:
- Hansı yaxşıdır?
- Hər kəs hansını sevirsə, о yaxşıdır, – deyə Sara cavab verdi.
Ülkər bağçanın yanındakıi skamyada oturub onları dinləyirdi. O orta məktəbin son sinfində oxuyub, ciddi, bilikli şagird olduğu kimi, pioneer təşkilatının da rəhbəri idi. Uşaqların danışığı onda çox maraqli fikirlər oyatdi. О öz-özünə düşünərək: “Doğrudan da pioner təşkilati rəhbəri üzerinə necə mühüm vəzifələr düşür” – dedi, sonra onları çağırdı:
- Uşaqlar, bura gəlin!

***

Uşaqlar bir dəqiqədə üzük qaşı kimi onun ətrafını aldılar. Ülkar dedi:
- Söhbətinizi eşidirdim. Bundan sonra istirahət və təlim günlərində sizinlə özün meşğul olacağam ki, gördüyünüz işlər faydalı olsun.
Uşaqlar sevinclərindən sıçrayırdılar. Teymur sorusdu:
- Sabah bizi hara aparacaqsınız?
Sizə top gətirəcəyəm. Sabah meydançada futbol oynayacaqsınız. – deyə Ülkər cavab verdi.
Uşaqların üzünü sevinc bürümüşdü. Bu zaman Aslan da əlində top gəldi və bağıra-bağıra dedi:
- Sabah hara gedəcəksiniz?
Teymur ona acıqlı baxıb dedi:
- Sən hec yərə.
Ülkər dedi:
- Yox, onu da aparacağıq
- Biz onunla oynamaq istemirik.
- Nə üçün?
- Çünki o, oğurluq edir.
Aslan bu töhmətlərə dözmədi:
- Oğru özünsən!
Sara acıqlı-acıqlı Aslana baxıb dedi:
- Oğru olsaydı, о da uşaqların topunu götürüb qaçardı.
Teymur əlavə etdi:
- Sinifdə uşaqların dəftərini oğurlardı.
Aslan tam təklənmişdi. Bu haqlı tənqidlərə cavab vermək çох çətin idi. Bir müddət özünü itirdi. Birdən hönkür-hönkür ağlamağa başladı. O çarəsiz qalaraq, ancaq bu sözləri deyə bildi:
- Sizin bir şeyinizi oğurlamamışam ki?!
- Əlinə düşsə oğurlarsan. – deyə Sara qəzəblə Aslana baxdı.
Ülkər uşaqlara acıqlandı:
- Susun, bundan sonra Aslan daha bu cür yaramazlıq etməz.
Sonra üzünü Aslana tutub soruşdu:
- Aslan, topu əlindən aldigin uşağı tanıyırsanmı?
- Özünü də tanıyıram, evlərini də.
Sabaha sizə top gətirəcəyəm. Sən apar onun topunu ozünə vər, Sən gəlincə biz də tətil və istirahət günlərində aparacağımız işlə-plan tutaq.
Aslan getdi. Ulker uşaqları baçına toplayıb bır-bır onların rəyini soruşdu:
- Sara, sən tətil günlərində nə kimi işlərlə məşğul olmaq istəyirsən?
- Мən teatra getmək istəyirəm.
- Daha nə sevirsən?
- Bir də bağça uşaqlarını gəzdirməyi, oynatmağı.
- Teymur, sən nə sevirsən?
- Man maşınlardan, gəmilərdən, təyyarələrdən danışan kitabları.
- Qanbay, bəs sən nə ilə maraqlanırsan?
- Mən heyvanları sevirəm. Hər gün heyvanxanaya, sirkə getsəm yenə də doymaram.
Sara Qanbayın dediklərini təsdiq etdi.
- Doğru deyir. Məktəbdə təbiət kabinəsinə girdiyi zaman heş çıxmaq istəmir, gözü şəkillərdə qalır.
Teymur əlavə etdi:
- Təbiət dərslərində heyvanların yaşayışı və xasiyyətləri haqqında da о
qədər sual verir ki, müəllim lap təngə gəlir.
Ülkər qoynundan bir parça kağız və qələm çixarıb sıra ilə yazdı muzey, uşaq bağçası, teatr, heyvanxana, sirk, fabrik ve zavodlar.
Bu zaman Aslan qaça-qaça gəldi, üzünü Ülkərə tutub dedi:
- Торu aparıb uşağın özünə verdim. О qədər sevindi ki…
Sara sorusdu:
- Uşaq özü harada idi?
- Qapının ağzında oturmuşdu. Yanına gəlincə məni tanıdı. Üzümə acıqlı-acıqlı baxdı. “Bu top sənindirmi?” – deyib topu gəstərincə əlimdən dartıb aldı və gözlərini üzümə dikib: “Hə, mənimdir”, – dedi. Mən də bir söz deməyib qayıtdım. Uşaq sevinə-sevinə hayatə qaçdı.

***

Aslanın bu herəkətindən hamı məmnun qaldi. Ülkər sevincək halda dedi:
- Qoçaq Aslan, yaxşı elədin. Bundan sonra heç kəsin topunu getörüb qaçma. Yoldaşlarından soruşmuşam, de görüm tətil günlərində nə işslə məsğul olmaq istəyirsən? Nəyi çox sevirsən?
Aslan bir az düşünüb:
- Mən aqronomluğu sevirəm, – dedi.
Ülkər: “Yaxin kolxoz və sovxozlara tənəzzöh” sözlərini də plana əlavə etdi. Sonra iizunii usaqlara tutub dedi:
- Sabah futbol oynayacaqsınız, Günortadan sonra sizə bir kitab oxuyacağam. Kitab bir uşağın qayırdığı yeni təyyarədən danışır. Gələn istirahət günü sizi muzeyə aparacağam. О biri tatildə isə heyvanxaya gedərik. Sonra teatra, sirkə, uşaq bağçasıina, yaxın kolxoz, sovxozlara tənəzzöh təşkil edərik. Uşaqlar çox razı qaldılar.
Birinci istirahət günü uşaqlar üçün çox xoş keçdi. Səhər futbol oynadılar. Günortadan sonra “Kağızdan yeni təyyarə” kitabını oxudular. Ülkər kitabı oxuduqca balaca Məmişin ustalığına hamısı çox təəcüb edirdi. Teymur diqqətlə qulaq asıdı. Arabir içini çəkərək:
- Mən ondan da yaxşı təyyarə qayıracağam, – deyirdi.
Ulker kitabçanı oxuyub qurtardıqdan sonra Teymura baxdı. Teymur köksünü ötürüb dedi:
- O Məmiş burada olsa idi, bir yerde təyyarə qayırardıq.
Ülkər gülüb cavab verdi:
- Bu qədər yoldaş sənə bəs deyilmi?
Teymur ürəyiaçıq və zarafatcıl idi. Əli ilə yoldaşlarını göstərib dedi:
- Bunlarla mənimki tutmur. Biri kələmdən, soğandan, biri kirpidən, dovşandan danışır.
Ülkər cavab verdi:
- Bunların hamısı lazımdır. Heç bir seyə “pis” dəmək olmaz! Hünər bir işi yaxşı bacarıb, о yolda müvəffəq olmaqdır.Bu fikirlə uşaqların hamısı razılaşdı. О axşam nəşələri yerində oluğundan dərslərini daha gözal hazıirladılar və sabah sinifdə müəllimin suallarına yaxşı cavab verdilər. Onlar anlamışdılar ki, yaxşi sənət sahibi olmaq üçün hər seydən əvvəl bilik lazımdır.
Uşaqlar istirahət günlərini dörd gözlə gözləyirdilər. O biri həftə heyvanxanaya getmişdilər.
Dəmir qəfəslərdə sıra ilə düzülmüş heyvanlara və quşlara tamaşa edirdilər. Teymur bir dəmir qəfəsin yanından keçərkən ona bir əl uzandı. Dönüb baxarkən gördü ki, meymundur. Qəfəsin içinda böyük, kiçik meymunlar oynaşırdı. Teymur Qanbayı səslədi:
- Bura gəl, bura gəl! Bax, meymunlar necə oynaşır. əli ilə az qala məni tutmuşdu.

***

Qanbay onlara diqqətlə baxır və hər birinin hansı cinsdən olduğu düşünürdü. Teymur da əlindəki ağacı qəfəsə uzadıb, onları acıqlandırdı. Böyük bir meymun gəlib qəfəsin barmaqlığı ucunda etinasıiz dayandı. Teymur ona nə qədər ağac uzatdısa, əsla hərəkət etmədi. Qanbay va Ülkər bir neçə dəfə ona dedilər: “Acıqlandırna, əlini dişlər”, Teymur fikir vermədi. Bir də ağacı uzadarkən, meymun ildırım kimi şığıyıb, onun qolunu iki əli ilə tutdu va ağzına saldıi. Teymur qorxub qışqırdı. Qanbay əlindəki ağacla meymunu vurdu. Ülkər de yumruğu ilə ona hücum etdi. Meymun qorxub Teymuru buraxdı.
Teymurun qolunda meymunun dişlərinin yeri qalmışdı. Qolu bərk ağrıyırdı.
Yoldaşları başına toplanıb soruşdular:
- Ne oldu, Teymur, ne oldu?
Qanbay gülə-gülə cavab verdi:
Bir şey olmamışdır. О menim meymunlarıma sataşdı, meymunlarım da onunla zarafat elədi.
Uşaqlar qəfəslərin önündən baxa-baxa keçirdilər. Qanbay kiçik bir qəfəs qarşısında durdu. Qəfəsin içindəki iki kiçik bağaya baxıb yoldaşlarına dedi:
- Sirkdə bunların iştirak etdiklərini heç görməmişəm. Görünür bunlar о qədər şüursuz heyvandır ki, öyrətmək mümkün olmur.
Ülkər onun çiyninə vurub dedi:
- Onları da sən öyrədərsən, böyük bir şey deyil ki.
Ülkər məktəbdə pioner təşkilatına işə keçdikdən sonra təşkilat canlanmışdı. Tətil günlərindəki səmərəli tənəzzöhlər və oyunlar uşaqları çох maraqlandırdığı üçün onların hamısı bu tədbirlərdə iştirak edirdi. Bu tədbirlər, Ülkərin keçirdiyi maraqlı müsahibələr Aslan кimi uşaqlara da təsirsiz qalmırdı.
Qanbay heyvanları çох sevirdi. Təbiət kabinəsinə girdiyi zaman saatlarla gözlərini şəkillərə dikib qalırdı. Şəhərə tamaşa üçün heyvan gətirildikdə, sirkdə heyvanların tamaşası göstərildikdə atası ilə bərabər gedib doyunca baxırdı. Onların oyunları yaşayışı və xasiyyətləri Qanbayı çох maraqlandırırdı. Köpəklərin, pişiklərin, donuzun, filin, hətta su itilərinin göstərdiyi oyunlara heyrət edirdi. Öz-ozünə düşünürdü: “Bu agıllı heyvanları haradan tapırlar?”
Bir gün atasından soruşdu:
- Ata, heyvanlar bu oyunları kimdən öyrənir?
Atası cavab verdi:
- Oğlum, sən elmi kimdən öyrənirsən?
- Müəllimdən.
- Onları da öyrədən bir müəllim var.
- Onu bilirəm, axı bu dilsiz heyvanlara belə oyunları necə öyrədirlər?
- Oğlum, sirkdə əlində çubuq tutan bir adam var idi. Onu gördünmü?
- Gördüm.
- Bax, о müəllimdir, həm də çох məharətli müəllimdir. Yaxşı oxumuş, illərcə təcrübə görmüş, alim bir adamdır. Heyvanların yaşayışını, xasiyyətini beş barmağı kimi bilir. Heyvanları öyrətmək ona nə qədər də çətin deyil.
Qanbay yenə düşündü. Birdən-birə başını qaldırıb, sevinə-sevinə dedi:
- Ata, böyüyəndə məni heyvanat müəllimi olmağa qoyarsanmı?
Atası onun başını sığallayıb dedi:
- Kas o gün olsun, oğlum! Mən çox şad olaram. Ancaq heyvanat müəllimi olmaq istəyən adam hər şeydən əvvəl heyvanları sevməlidir. Bax bundan sonra evimizdəki Mərmər pişiyi, qonşumuzdakı Qaplan iti vurma!
Qanbay qızardı çünki oynadığı zaman onları arabir vururdu. Birdən-birə atasının əlini tutub dedi:
- Ata, bundan sonra vurmayacağam. Onlarla yaxşı-yaxşı oynayacağam. Qanbay o gündən heyvanları daha çox sevməyə başladı. Heyvanat
müəllimi olmaq fikri onun başında yerləşmişdi. O, sirkdə görmüşdü ki, müəllim kamançada bir çox hava çalır və heyvanları oynadır. Qanbay kiçik bir kamança aldı və о gündən çalmağı öyrənməyə başladı.

***

Türkan kəndində böyük bir kolxoz vardı. Bu kolxozun ucu-bucağı olmayan xırında iki çanaqlı bağa yaşayırdı. Bunlar tağların, yarpaqların arasında gözəl ömür keçirirdi. Qar, boranlı qış onları qarşıladığı zaman hər ikisi yuvaya çəkilib, üç ay qışı orada yatırdı.
Bahar gəlmişdi. Günəşin isti şəfəqləri hər şeyə qan və can verirdi. Bu uzun yuxudan sonra ganaqlı bağaların oyanmaq zamanı yetişmişdi.
Bir gün hər ikisi yuxulu gözlərini açdı. Onlar çoxdan ac idi. Çöldə günəşin ilıq şəfəqləri və atlaz kimi yumşaq, lətif otlar onları çağırıdı. Yavaç-yavaş sürünüb çölə çıxdılar.l.
Kolxozçular qızğın çalışırdılar: kimisi bostanın torpağını çevirir, kimisi toxum səpir, kimisi bostanı ləklərə ayırrdı.
Planları yerinə yetirmək üçün hamı qızğın çalışır, iş zamanı onların üzündən nəşə, sevinc yağırdı. Ləklərin dörd yanında yaşıl, yumşaq otlar göyərmişdi. Bağaların hər ikisi ac qurd kimi soxulub yeməyə başladı.
Bağaların istədikləri günlər gəlmişdi. Hava gündən-günə qızır otlar, yarpaqlar böyüyür, dirrik və bostan yaşıllaşırdı. Dişi bağa artıq yumurtlamışdı. Bir müddət keçdikdən sonra yumurtalardan bala çıxdı. Dişi bağa balalarını yanına alıb dirriyin içində dolaşır, onları yedirir, özlərini düşmənlərdən qorumağı öyrədirdi. Gün əyilmişdi. İsti qum qorlu külə dönmüşdü. Kolxozçular uzaqda bir çinar altında dincəlirdi. Səs-səmir kəsilmişdi. Yalnız bağalar sulanmış tağların ətrafında dolaşırdı. Göy üzündə qızılquş da tənbəl-tənbəl uçurdu. Ov tapmış kimi qanadlarını açıb durdu və gözlərini bir müddət уеrə dikdi. Qus yavaş-yavaş aşağı enməyə başladı. О bir az sonra qanadlarını açıb durdu. Birdən-birə şığıyıb, ana bağanı caynağına alıb, havaya qalxdı. Qalxdı, qalxdı, sonra sağ tərəfə getdi. Uca qaya basında tikmiş olduğu yuvasına yaxınlaşdı. Bağanı birdən-birə qayanın üstünə atdı. Ozü də arxasınca уегə endi. Bağa parçalanıb qınından çıxdı. Qızılquş onu caynağına alıb, yuvasının agzına qondu. Onu görüncə balaları “cuq-cuq” səsləndilər və tüksüz boyunlarını ona tərəf uzadıb durdular. Qızılquş bağanı parçalayıb, onlara yedirtdi.
Yay tətili başlanmısdı. Ülkər öz pionerləri ilə bərabər Türkan kəndinə gəlmişdi. Ülkər yardım məqsədilə kənddəki pioner təşkilatının işlərinə qarışdı, təşkilatın rəhbərlərini yeni iş üsulları ilə tanış etdi. Kolxozçular arasında mədəni-maarif işləri aparmaq üçün Aslanı коlxoza təhkim etdi. Pionerlər hər gün dəniz sahilində qum va günəş vannası qəbul edir, dənizdə çimir, futbol oynayır va arabir kolxozlara və yaxın kəndləra tənəzzöhə gedirdilər.
Aslanın işi çox yaxşı idi. O, istəyinə çatmışdı. Kolxozda həvəslə işləyirdi. Mehsulun cinslərini, onları becərmək yollarını, torpaq gübrələrini öyrənirdi. Yoldaşı Qanbay tez-tez onu görməyə gəlirdi. Bü gün Qanbay yenə Aslanın yanına gəlmişdi.
Aslan Qanbay ilə bərabər bostanı başdan ayağacan gəzdi. O, Qanbayın pomidor ve badımcan tağlarını göstərir, onların haqqında izahat verirdi. Qanbay öz-özünə düsünürdü. “Oğru, – deyə təhqir etdiyimiz Aslana bax, nə qədər dəyişilmişdir! О artıq iş və zəhmət adamı olmuşdur”. Bu düşüncə ilə qarpız, qovun tağlarının yanından keçirdi. Birdən-birə tağların arasında iki bağa balasını gördü. Şadlığından bilmədi nə elesin. Onları götürmək Üçün ləklərin içine girdi.

***

Bağalar uzaqdan onu görüncə qaçmağa başladılar. Onlar indi anasız və köməksiz idi. Hər şey onları hürküdürdü. О gün qızılquşdan çox qorxmuşdular. Onun güclü qanadlarının yeli hər birini bir tərəfə atmışdı. Bir müddət onlar özlərinə gələ bilməmişdi. Gözlərini açdıqları zaman analarını görməmişdilər. О gündən tağların arasında qorxa-qorxa yaşayırdılar.
Qanbay onlara yaxınlaşdı. Hər ikisi qorxudan başını qınına çəkib durdu. Qanbay hər əlinə birini alıb ləkdən çıxdı, sevincək:
- Aslan, bax gör nə tapdım, – dedi.
Aslan baxıb gülə-gülə:
- Sənin istədiyin şeydir, həm də nə qədər kiçikdir, – dedi.
- Sag ol, Aslan! Görüşərik, – deyə Qanbay qaça-qaça getdi. Böyük
bağın iri qapısından girincə bağırdı:
- Gör bir nə gətirmisəm!
Uşaqlar onun başına toplandı.
- Nədir, nədir? ver bura, ver bura!
- Qanbay, bunları haradan tapdın?
- Ləklərin içindən.
Səsə Ülkər də gəldi. Bağaları görüncə:
- Oy, nə balacadır! Heç bele kiçik bağa görməmişdim, – dedi.
Qanbay səvinə-səvinə dedi:
- Ülkər müəllimə, bunları saxlayacağam.
Bağalar başlarını qına çəkib hərəkətsiz durmuşdular. Uşaqlar о kiçik qonaqların ətrafını alıb, hələ də onları tək buraxmaq istəmirdilər.
Qanbay qaçıb agzi çubuqla hörülmüş taxta bir qutu gətirdi. Bu qutunu о çoxdan hazırlamışdı. Hər iki bağanı qutuya qoyub, agzını bağladı. Qanbay о gün sevincək olmuşdu. Saatda bir gedib onları yoxlayırdı. Bağalar onu görüncə qorxub çəkilirdilər. Qanbayi fikir götürmüşdü. О bağalaını öyrətmək haqqında düşünürdü. Nə öyrətsin? Necə öyrətsin? Haradan başlasın? Bunları aydınlaşdıra bilmirdi. Bu fikir onu yormuşdu. Hətta gecələr yatağa girdiyi zaman cürbəcür planlar tuturdu. О eşitmişdi ki, heyvanları öyrətməkdən əvvəl ac saxlayırlar. Odur ki, bir gün sabahacan onlara yemək verməmişdi.
Səhər açıldı. Qanbay yuxudan oyanınca bağaların yanına qaçdı. Ac və dustaq bağalar qutunun içindən çıxmaq üçün yol arayırdı. Qanbayı görüncə hər ikisi başını gizlədib hərəkətsiz durdu. Qanbay əlindəki otları onlara tərəf uzatdı. Onlar qorxub çəkildiler. Qanbay çox çalışdı, onlar inad edib ot yemək istəmədi. Qanbay düşündü: “Zərər yoxdur, ac qalıb axərda yeyərlər”, – dedi.
О gün Qanbay çox məşğul idi. Kənd klubunda pionerlər müsamirə verəcəkdilər. Bir tərəfdən klubu bəzəyir, bir tərəfdən da rollarını hazırrlayırdılar.
Qanbay yoldaşları ilə bərabər axşamacan işləmişdi. O, evə döndüyü zaman günəş qərbə doğru əyilmiş, hava sərinləşmişdi.
Bağaların fikri onu götürdüyü üçün bilmirdi yolu necə getsin. Yoldaşları ona sataşırdı:
- Sən gedincə bağalar acından öləcək
- Bilmirəm bu bağalardan nə istəyir?
- Onları mən əlimə götürməyə iyrənirəm.
- Danışmayın, bu da bağaları öyrədib sirkdə oynadacaq.
Qanbay atmacaların bəzisinə cavab verir, bəzisinə gülürdü. Evə çatan kimi bağaları yoxladı. Ağ bağalar qutunun ağızlığını yalayır və çıxmaq üçün yol arayırdı.
Qanbayı görüncə hər ikisi başını gizlətdi. Qanbay qutunun qapağını açdı. Gələrkən yolda topladığı bağayarpalarını onlara doğru uzatdı. Ac bağalar ot qoxusu duyunca başlarını çıxartdı. Qorxa-qorxa уаrpağı yeməyə başladılar. Qanbay sevincindən nə edəcəyini bilmirdi. Birinci imtahanı gözəl vermişdi. Bağalar onun əlindən ot alıb уеməyə başlamışdı. Bu az şey deyildi. İlk qələbə qazanılmışdı. Köksü şişmiş, ümidi artmış, gözləri işıqlanmışdı.

***

Bağaları doyurduqdan sonra Qanbay qaça-qaça уеmək otağına gəldi. Yoldaşları уеmək yeyirdilər. Başda Ülkər oturmuşdu. Titrək və sevincək bir səslə:
- Ülkər müəllimə, bağalarıma əlimdə ot yeməyi öyrətdim, – dedi.
Ülkər bu sözün mənasını yaxşı düşünə bilmədi. Yalnız başını tərpədib güldü və onu razı salmaq üçün:
- Мərhəbа, Qanbay! – dedi.
Qanbay Ülkərdən bir çох şеу1ər soruşmaq və öyrənmək istəyirdi Yoldaşlarının yanında soruşmadı. Yerində oturub yeməyini yedi.
Gecə klubda idilər. Müsamirələri olduqca parlaq keçmiş və kolxozçuları razı salmışdı. Uşaqların və Ülkərin üzü gülürdü. Gece gec qayıtdılar. Qanbay hər kəsdən əvvəl yatağına gedib yatmış və səhər hamıdan əvvəl oyanmışdı. Bağalarına yarpaq və ot toplamış, doyunca yedirtmişdi. Bağalar otu əlindən alıb yedikcə sevinirdi. Qanbay bunları öyrətmək üçün tədbirlər düşünürdü. О qədər dərindən düşünürdü ki, Ülkərin gəlib onun başı üstündə durduğunu görməmişdi. Ülkər çox durdu. Qanbay fikir dənizinə qərq olmuşdu. Ülkər gülə-gülə soruşdu:
- Qanbay, nə düşünürsən?
Qanbay başını qaldırıb Ülkıri görüncə yerindən sıçradı. Ülkər yenə soruşdu:
- Bağalara ot verdinmi?
Qanbay məğrur bir tövrlə:
- Verdim, hamısını əlimdə yedirtdim, – dedi.
- Еlə lazımdır. Heç bir zaman qarşılarına ot qoyma, əlindən уеməyi
öyrənsinlər, həm də yavaş-yavaş bunları səsə, gurultuya alışdır. Onda tez öyrənirlər. Qanbay ümidlə parlayan gözlərini ona dikib dedi:
- Ülkər müəllimə, bunları mən necə öyrədim? Haradan başlayım?
Bu iş məni çox düşündürür.
Ülkər gülüb dedi:
- Sən onlara nə öyrətmək istəyirsən?
- Oynamaq öyrətmək istəyirəm, – deye Qanbay tez cavab verdi.
- Oynamaq. Çox yaxşı… Ot yeməyi necə öyrətdin, oyunu da elə
öyrədərsən. Təcrübə sənə göstərəcək. Нər işdə mətanətli, dəyanətli
olmaq lazımdıir. Kitabxanadan sənə bağalar haqqında üç-dörd kitab
gətirdəcəyəm. Oxu, onların xasiyyətini yaxşı öyrən. Bu xüsusda kitablar sənə çox kömək edər.
Qanbay bağalarını tərbiyə etməkdə idi. O, bağalarını ancaq müəyyən saatlarda yedirir, yedirtmək istədiyi zaman onları eyvana buraxırdı. Tamaşa üçün toplanmış uşaqların səes-küyü bağaları qorxutmurdu. Qutudan çıxmaq ac bağalar üçün bayram idi. Qanbay bir dəstə bağayarpağını havadan asırdı. Bu yarpaqları elə asirdi ki, bağalar ayaq üstə durmadan və ya başlarını yuxarı qaldırmadan onu уеуə bilməzdi. Sonra kamançasını götürüb çalırdı. Kamança səsi ac bağalara bir müjdə idi; çünki yemək vaxtı gəldiyini bilirdilər. Başlarını uzadıb, о tərəf-bu tərəfə qaçıb, yemek axtarırdılar. Sara onun köməkçisi idi. Yuxarıdan asılmış otu arabir onların kiçik qara dodaqlarına toxundururdu. Bağalar уеməyə hazırlanarkən otu yavaş-yavaş yuxarı çəkirdi. Bu tövrlə bağalara ayaq üste yemək öyrətmək istəyirdi. İnad bağalar isə bunu istəmirdi. Qanbay çox çalışdı, mümkün olmadı. O, təcrübəsində davam etdi. Ülkər ona: “Hər işdə mətanətli və dəyanətli ol!” – demişdi. Bu sözü Qanbay unutmamışdı. O çox çalışdı. Axırda bağalara ayaq üstə ot yeməyi də öyrətdi.
Hər gün уеmək vaxtı onları eyvana buraxır, ozü kamança çalır, Sara da ipə bağlanmış ot dəstəsini onların başı üzərində tuturdu. Bağalar ayaq üstə qalxıb otu yeyirdilər.
İki ayda Qanbay ancaq bunu öyrədə bilmişdi. Onun fikri başqa idi. О indi özünə bir müəllim kimi baxmağa başlamış və istəyirdi ki, kamançasını əlinə alıb çaldığı zaman bağaları sirkdəki heyvanlar kimi durub oynasın.

***

Qanbay bir gün уеnə çox məşğul idi. Səhərdən pioner dəstəsi gəlmişdi. Dəstə rəhbəri görüləcək tədbirlər haqqında məruzə etdi. Məruzədən sonra hamı birlikdə kəndi gəzmiş, oradan dəniz sahilinə getmişdi. Yemekdən sonra Lenin guşəsində siyasi kitabçalar oxunub təhlil edilmişdi. Qanbay axsama yaxın evə dönmüşdü. О gün bağalar ac qalmışdı. Qanbay evə gəlincə tez bağaları yoxladı. Ac bağalar onu görüncə qutunun ağızlıgından baslarını çıxarıb oynamağa başladılar. Qanbay anladi ki, onlar bu herekatlari ile: “Qapını aç, bizə yemək ver”, demək istəyirdilər. Qutunu götürüb eyvana gətirdi. Sara hələ gəlib çıxmamışdı. Qutunu açdı, bağaları çölə buraxdı. Kamançasını götürüb çalmağa başladı. Yemək xəbərini verən kamançanın səsindən bağalar ayaq üstə qalxdı və havadan asılmış otu aramağa başladı. Qanbay bunu görüncə sevincək yerindən sıçradı. Kamança elində otağa qaçdı.
- Ülkər müəllimə, uşaqlar, bura gəlin, sizə tamaşa göstərəcəyəm,- dedi.
Ülkər və uşaqlar onun arxasınca gəldilər. Eyvana yetişincə Qanbay yenə kamança çaldı. Bağalar kamancanın səsini eşidincə ayaq üstə qalxdılar. Uşaqlar gülür, Ülkər gülür, Qanbay sevincindən nə edəcəyini bilmirdi. Qanbay ayağa qalxdı, ipə bağlı ot dəstəsini Süleymana verib dedi:
- Al, bu otu havada tut, onlar yedikcə otun yerini dəyişdir!
İndi Qanbay kamançanı çalır, Süleyman əlindəki ot dəstasini yavaş-yavaş havada dolandırır, bağalar da onun arxasınca sürünüb yeriyirdi.
Yay tətili bitmiş, Qanbay öz yoldasları ilə bərabər şəhərə qayıtmısdı. Tətil ona çox şey vermişdi. Vücudu qüvvətlənmiş, fikri inkişaf etmiş, təcrübəsi və siyasi biliyi artmışdı. О hər gün məktəbə, musiqi dərslərinə davam edir və pioner təşkilatlarında calışırdı. Bağalarını da unutmurdu. Evə gələr, yeməyini rahat-rahat yeyib qurtardıqdan sonra bağalarını düşünməyə başlardı. Hər gün qutunu artırmaya gətirir, ağzını açıb bağalarını çöle buraxırdı. Özü kamança çalır, qardaşı Surxay da kamançanin havasına uyduraraq, otu əlində dolandırırdı. Baciları, qonşu usaqları hər gün о kiçik konsertdə iştirak edirdilər. Qanbay tacrübəsini artırmışdı. Bağalara iki oyun öyrətmişdi. Bir neçə dəfə kiçik konsert tərtib edib bağları öyrətmiş, təcrübədən çıxmışdı. Onları artıiq cəmiyyət içərisinə çıxarmaq, müsamirələrdə, konsertlərdə oynatmaq olardı. Bağa kimi çətin əhliləşən heyvanlara oyun öyrətmək asan iş deyil. Bundan sonra Qanbayın bağalarını, özünü hər kəs tanıyacaq, biləcək, onun hünərinə heyrət edəcəkdi, adi qəzetlərdə yazılacaq, dillərdə söylənəcəkdi.
Qanbay о il yeddillik məktəbi bitirirdi. Onların şərəfinə müsamirə tərtib edilmişdi. Müsamirədə bağalar da iştirak edəcəkdi. Məktəblilər axın-axın gəlir və dəhlizlərdə dolaşırdılar. Salon qapısından asılmış məramnaməni böyük bir dəstə oxuyur ve heyrətlə bir-birinden soruşurdu:
- Bu oyunçu bağalar haradadır?
- Bağa da heç oynayarmı?
- Hələ bu Qanbay kimdir?
- Bağalar onundumu?
Qapı ağzında get-gedə adam çoxaldı. Hər kəs səbirsizliklə müsamirənin başlanmasını gözləyirdi.
Birinci zəng vuruldu. Tamasaçılar salona doldu. Bütün gözlər səhnəyə dikilib qalmışdı. Pərdənin tez açılması üçün sagirdlər ayaqlarını yerə döyür, əl çalaraq, səs-küy qoparırdılar.
Parde açıldı. Birinci hissədə sagirdlər şərqi söylədilər, oyun havaları çalıb şerlər oxudular, idman nümunələri göstərdilər. İkinci hissə başlandığı zaman hamının gözü səhnədə qalmışdı. Tamaşaçılar əl çalaraq, “Bağalar gəlsin, bağalar!” – deyə bagırırdılar. Oyun çalğı ilə başlandı. Cürbəcür havalar çalındı. Sonra Qanbay əlində kamança səhnəyə çıxdı. Sürəkli alqışlar salonu bürüdü. O, stula oturub, kamança çalmağa başlarkən, bağalar səhnəyə girib, ayaq üstündə qarşı-qarşıya oynamağa başladılar. Salonu səs bürüdü. Hamı gülür, əl çalır, bağalar isə oynamaqda davam edirdi.
Qanbay havanı dəyişdi. Bağalar da tez oyunu dəyişdilər. Tamaşaçılar heyrətdə qalmışdı. Bir az sonra каmança susdu. Oyun bitdi. Qanbay bağaları da götürüb səhnədən çıxdı. Sürəkli alqışlar davam edir, tamaşaçılar əl çalırdı. Qanbay, bağaları yenidən sehnəyə çağırdı. Salonu səs-küy bürümüşdü. Hamı Qanbayın oyunçu bağalarını bir də görmək istəyirdi. Bu dəfə Qanbay ilə məktəb müdiri də səhnəyə gəldi. O, tamasaçıları zor-güc sakit elədi. Sonra sözə başladı:
- Yoldaşlar, tamaşasından doymadıgınız bu oyunçu bağalar son sinif
şagirdlərimizdən Qanbay Dursunzadənindir. Bu istedadlı kiçik müəllim heyvanları sevən, onların yaşayışını öyrənmək istəyən səbirli, dəyanətli, çalışqan bir uşaqdır. Onu sizə çox tərifləməyəcəyəm. Hər müəllimin hünərini onun şagirdlərindən bilmək olar. Oyunçu bağalar Qanbayın necə müəllim olduğunu sizə bildirdi. О bu işin ardınca gedib heyvanat müəllimi olmaq istəyir. Onun bu fikrini ürəkdən alqışlayaraq, bu yolda ona kömək etməyi vəd edirik. Bir gün eşidəcəksiniz ki, şəhərimizə böyük bir sirk gəlmişdir. Bir-birinizdən sorusacaqsınız: “Bu sirkin ən məşhur təlimçisi kimdir?” Qəzetlərdə elan oxumuş yoldaşlarınız sizə deyecek: “Qanbaydır, oyunçu bağaların təlimçisi”. Sirkə dolacaqsınız. Qanbayın əsil hünərini siz о zaman görəcəksiniz. İndi isə mükafat olaraq təbiət kabinesi bu üç kitabı ona bağışlayır. Sizin hər birinizi də Qanbay kimi böyük bir hünər və sənət sahibi görmək istəyirəm.
Bu sözləri deyib müdir kitabları Qanbaya verdi. Salon onu alqışlarkən baş əyib, müdirle bərabər səhnədən çıxdı. Tamaşaçılar əl çəkmir, Qanbay ilə bağaları yenidən səhnəyə çağırırdılar. Salonu gurultu bürümüşdü. Qanbay bağaları ilə yenidən səhnəyə gəldi. Bağaları səhnəyə buraxıb kamançasını çaldı. Bağalar əvvəlkindən daha hevesli oynamağa başladı. Uşaqlar əl çalır, sevincdən sıçrayıb bağırırdılar. Kamança susdu, bağalar durdu. Qanbay gurultu və alqışlar içərisində tamasaçılara baş əydi. Birdən birə orkestr çalmağa başladi. Uşaqlardan biri çığırdı:
- Bağaların havasını çal!
Orkestr bağaların bildiyi havalardan birini çaldı. Bağalar əvvəlcə hürküb, bir-iki saniyə durub dinlədi. Sonra birdən-birə ayaq üstə qalxıb, о havanı şirin-şirin oynamağa başladılar. Salon yenidən canlandı, tamasaçılarda gülməkdən can qalmadı.