Mövzu: Türklerin yili

“Allah adı hoş işler evveldir
Her dem Allah diyen kişi velîdir

Hamd lillah dahi salat ve selam
Fahr-ı kavneyn ve âline be-devam

Bade ism-i ilah ve hamd ve salat
Sal-i Türk oldu seksenüç ebyat

Hakkı der sal-i Türkü nazm ettim
Nisbet-i hüküm remzine yettim

Cümle ahkâmı sal-i Türkanı (Türklerin yılı)
Hükema mezhebince bil anı

Hükema kavlin itimad edemem
Hem de küllî yalan deyip gidemem

Ekser ahvale vâkıf olmuşlar
Akl ile tecrübe ile bulmuşlar

Sal-i Türkan ki devr-i daimdir
Oniki canvarla kaimdir

Yılda bir canavar huyuile revan
Muttasıl ola cümle halk-ı zaman

Faredir pes inekle kaplandır
Sonra tavşan sinekle yılandır

Andan attır koyunla maymundur
Kuş, köpekle domuz eniği oyundur

Bin yüz altmış beş oldu çünki bu yıl
İki bin altmış üçte rumî bill

Mart ayında oldu altmış üç ve çar (dört)
Otuz üç yılda bir tedahülü var

Olsa mart ile bir muharrem hem
Hici yılın birini çıkar o dem

Bilmek istersen olduğun sali (yılı)
Nisbeti kangı canavar hali

Bak bu tarih-i hicride o sal
Vâki olan sinnin-i rumiden al

Ol üç seneyi çıkar be neşat
Sonra on ikişer edip iskat

Kaç sene kalsa fareden başla
Bir sene her birine bağışla

Kangı hayvanda âhir olsa heman
Ol yılın hâkimidir ol hayvan

Yıl üç mevsim ve evveli dört ay
Dört ay ortası dört ay âhiri say

Güneş senesidir çün nisbet-i hal
Koç burcunun başıdır evvel-I sal

Bulsa bir kimse doğduğu sali
Bilinir tab’ ve huy ve ahvali

Gelince fare senesi hoşluk olur
Sene ortasında çok yağış olur

Sene sonunda fitneler uyanır
Cenk olur niceler kana boyanır

Kışıdır hem uzun hem serma (soğuk)
Fareler buğdayı eder yağma

Senenin evvelinde doğanlar
Zeki ve iyi huylu olurlar

Ol yılın ortasında doğsa veled
Dediler ol yalancıdır huyu bed

Sene sonunda doğsa bed kerdar (kötü işli)
Olur ol hasut ve hem mekkar

İnek senesi gelince bimari (hastalık)
Çok olur hem suda’dan zari

Fitnelerden şahlar olur gamnâk
Dört ayaklı cinsine erişe helak

Kışı şiddetli olur ve kütah (kısa)
Meyveler hem soğuktan ola tebah (mahv)

Ol sene doğsa kız veya oğul
Gayriler işine olur meşgul

Ortasında doğan olur pür nur
Zeyrek, güzel yüzlü ve mesrur

Ahir-i salde doğsa peyveste (daima)
Gönlü gamlı olur teni haste

Kaplan yılı gelince be te’ab
Halka düşer adavet ile gadab

Nasa çoğu nakz-ı ahd olur pişe (sanat)
Pes düşer cümle havf ve teşvişe

ihtilaf-ı mülük olur o zaman
Isıran canavar çok olur o an

Zelzele ola bazı sahrada
Gemilere âfet ere deryada

Kışı kısa ziyade soğuk ola
Gözler, nehirler suyu çok ola

Ol yılın evvelinde doğan uşak
Ali himmetlidir yüzü yumuşak

Ortasında doğarsa kâmil olur
Ahirinde ceban ve kâhil olur

Çünkü tavşan yılı olur vüsat
Çok olur meyvelerle her nimet

Sulh ile dola hep zemin ü zaman
Halk sıhhatle bula emn ü eman

Hoş kışı mutedil beharı behar
Yazı yaz dört mevsim hubbü nigâr

Ol sene doğsa malı olur
Bed huy olur fakat vefalı olur

Ortasında doğan olur yahşi
Ahırı mükesser ola hem vahşi

Çünkü balık yılı gelir bisyar (çok)
Ola harb ile fitneler bîdar

Bugday, arpa çok olur hem erzan (bolluk)
Kim kesir ola kar ile baran (yağmur)

Kışı gayet uzun olur hem serd (soğuk)
Kim ziyan eyleye ağçalara berd (soğuk)

Ol yılın evveli doğan nâçar
Ahmak ve bed kuy olur bed kâr

Ortasında doğan halim ola nerm
Ahiri bed huy ola hem bî şerm

Çün gelir nevbetiyle sal-i yılan
Her taamın behası ola giran (ağır)

Kışı gayetle nerm ve kısa olur
Kıtlık olur her gönülde gussa olur

Ol sene doğan olur hâmuş (sessiz)
Bilgili sözleri hem işleri hoş

Ortasında doğan olur bed etvar
Ahiri bed şeki olur bed kâr

Gelince at yılı ba şer ve şur (kötülük ve karışıklıkla)
Eyleye cenk ve harb ve fitne zuhur

Yazı hoş, ekin ve buğday çok ola pak
Dört ayaklılara ere renc ve helak

Kışı yumuşak ve uzun olur gayet
Erişe meyve cinsine âfet

Sene başında doğan çeker zahmet
Hem olur pür muhabbet ve hikmet

Ortası güzel işlidir hoş huy
Ahiri gamlı bed huy ve bed guy

Koyun yılı gelince gamnak
Gemiler bahr içinde bula helak

Harb olur sürat ile sulhü bulur
Hayr ve ihsana çalışan çok olur

Kışı nerm ve uzun olur vâki
Ol sene doğan olur nâfi

Ortasında doğandır âsude
Ahir olur pelid ve fersude (kötü ve donuk)

Maymun yılı gelince hayırsız
Çok olur yankesici hem pîrsiz

Ol sene halka çok sitemler olur
Hastalık eşter ile esb’i bulur (deveyi ve atı bulur)

Kışı gayet kısa ve soğuk ola
Ineb az dişiyle yiyiciler çok ola (ineb=üzüm)

Ol sene doğan olur bed ruy (çirkin)
Lakin handan ve şad olur hoş ruy (iyi huylu)

Ortada doğarsa olur hasud (haset edici)
Ahirinde doğan olur bî sud (faydasız)

Kuş senesi olsa hastalık yok ola
Büyük bolluk ve meyveler çok ola

Kışı yumuşak ve uzun olur gayet
Hamile kadınlara erer âfet

Ol sal doğanda hüsn-ü cemal
Olur az kısmeti fakir-ül hal

Ortası müezzi halk ona düşman
Ahiridir cömert sever mihman (misafir)

Köpek yılı gelince buğday ve nan (ekmek)
Hem kıymetli ola hem behası giran (ağır)

Çoğ olur ölüm ve katl-i insanî (şeytanlık)
Hırsızlık hile ve hem şeytani

Kış hafif ola meyveler de ucuz
kışda emn-ü eman olur şeb ve ruz (gece ve gündüz)

Ol senede doğsa kız ya oğul
Ola kötü sözlü, hjırslı ve ekül (çok yiyici)

Ortasında doğan eder kavga
Ahirinde kanaat ede vefa

Gelince tavuk yılı olur haste
Emir ve ayan-ı şehr peyveste (daima)

Padişahlar aralarına hilaf
Vâki olup çok ola cenk ve mesaff

Çok olur hat ve şair kalil (az)
Afet eyler tarviye hem ta’cil

Halk yerden yere kona ve göçe
Hem reaya müşevveş ola kaça

Çok olur onda hırsız ve soyan
Ola kış ılık ve uzun o zaman

O sene doğsa bir ferzend (oğul)
Çabuk sözlü olur ve hîş pesend (kendini beğenmiş)

Ortasında doğarsa kâzib olur
Ahirinde halim ve ragib olur.

Hem olur fare yılı devr-i zaman
Hoş bu tertip ile eder devran

Halkı fehm eyledinse ey Hakkı
Masivayı yoğ anla, bul Hak’kı''


günümüz türkiye tükçesi aılımına görede şöyle

Sal-i Türkân: Türklerin yılı.

“Allah adı, hoş işlerin evvelidir. Her dem Allah diyen kişi velîdir. Hamd
Allah için salat ve selam, iki cihanın fahri ve onun âline olsun devamlı.
Allah adından, Allah’a hamd ve peygambere salattan sonra; Türk yılı
Seksen üç beyit oldu.
Hakkı der: Türk senesini nazmettim ve hükmüne nispet edip, remzine yettim.
Türklerin senesinin bütün hükümlerini filozoflar mezhebince bil.
Filozofların sözüne itimat edemem, fakat hepsi de yalandır deyip gidemem.
Onlar durumların çoğuna vâkıf olmuşlar. Bunları akıl ve tecrübe ile
bulmuşlar.

Türkleri senesi, sürekli devreder ve oniki canavar huyla akıp gider.
Zamanın halkı hep ona bağlıdır.
Bu oniki hayvan: Faredir, inektir,
kaplandır, tavşandır, balıktır, yılandır, attır, koyundur, maymundur,
kuştur, köpektir, domuz eniğidir.
Bin yüz altmış beş oldu şimdi bu yıl. Rumî yıl ise iki bin altmış üçtür. Mart
ayında altmış dörttü. Otuz üç yılda bir yıl eksilir.

Mart ile Muharrem aynı zamana rastlasa; o zaman hicrî yılın birini çıkar.
Eğer bilmek itersen hangi senede olduğunu ve hangi canavara nispet
olduğunu: Bak o hicrî tarihte, o sene, rumî senelerden hangisine düşer. O
üç seneyi çıkar sonra onikişere bölerek düş. Kaç sene kaldıysa fareden
başla, her on iki seneye karşılık bir seneyi at. Hangi hayvanda son
bulursa, o yılın hâkimi o hayvandır.
Yıl üç mevsimdir. Her mevsim dört aydır. Durumun nispeti güneş
senesiyledir. Senenin başı ise koç burcunun evvelidir. Bir kimse doğduğu
yılı bulursa, tabiati, huyu ve durumları bilinir.

Fare senesi gelince hoşluk olur. Sene ortasında çok yağış olur. Sene
sonunda fitneler uyanır. Cenk olur, niceleri kana boyanır. Kış, hem uzun
hem soğuk olur. Fareler buğdayı yağma eder. Senenin başlarında doğanlar
zeki ve iyi huylu olurlar. O yılın ortasında doğanlar, kötü huylu ve
yalancıdırlar. Sene sonunda doğanlar, kötü işli, haset ve düzenbaz olurlar.

İnek senesi gelince: Hastalık çok olur, baş ağrısı artar. Fitnelerden dolayı
melikler gamlı olurlar. Dört ayaklılara helak erişir. Kışı şiddetli ve
kısa olur. Meyveler soğuktan mahvolur. O sene doğan kızlar, oğlanlar,
başkalarını işiyle meşgul olurlar. Senenin ortasında doğan, nurlu, zeyrek,
güzel yüzlü ve mesrur olur. Senenin sonunda doğan, gönlü gamlı ve teni
hasta olur.

Kaplan yılı gelince: Halka düşmanlıkla öfke düşer. Zenaatkârların çoğu
insanlara verdiği sözde durmazlar. Herkes korku ve karışıklığa düşer.
Melikler arasında ihtilaf olur. Isıran canavar çok olur o zaman. Bazı
yerlerde zelzele olur. Denizlerde gemiler âfet erer. Kış çok soğuk olur.
Gözler ve nehirlerin suyu çok olur. Ortasında doğan, olgun olur. Sonunda
doğan peynirci ve tembel olur.

Tavşan yılı geniş olur. Meyveler ve her nimet çok olur. Her yerde sulh olur.
Halk emniyet içinde sıhhat bulur. Kışı hoş ve ılımlı, baharı bahar, yazı
yaz olur. Dört mevsim de sevimli ve sevgilidir. O yıl doğanın malı olur,
kötü huylu fakat vefalı olur. Ortasında doğan yahşidir. Sonunda doğan kırıcı
ve vahşi olur.

Balık yılı gelir Çok harb olur ve fitneler uyanır. Buğday arpa çok olur.
Kar ve yağmur çok olur. Kışı uzun ve sert olur. Ağaçlara soğuk zarar verir.
O senenin evvelinde doğan, çaresiz, ahmak, kötü huylu ve kötü işlidir.
Ortasında doğan halim ve yumuşak olur. Sonunda doğan ötü huylu ve utanmaz
olur.

Yılan yılı geldiğinde: Yiyecekleri fiyatı artar. Kış oldukça kısa ve yumuşak
olur. Kıtlık olur, gönüllerde gussa olur. o sene doğan, sessiz olur. Aynı
zamanda bilgili ve sözleri hoş olur. Ortasında doğan, kötü tavırlı olur.
Sonunda doğa kötü şekilli ve kötü işli olur.

At yılı, kötülük ve karışıklıkla gelince: Cenk, harb ve fitne ortaya çıkar.
Yazı hoştur. Eki ve buğday çok ve temiz olur. Dört ayaklılara illet ve
helak erer. Kışı oldukça yumuşak ve uzun olur. Meyvelere âfet erişir. Sene
başında doğan, zahmet çeker, aynı zamanda muhabbet ve hikmet dolu olur.
Ortasında doğan, güzel işli ve hoş huyludur. Sonunda doğan, gamı, kötü
huylu ve kötü sözlü olur.

Koyun yılı gamlı olarak gelince: Denizde gemiler helak olur. Harb olur,
hemen sulh olur. Hayır ve ihsana çalışan çok olur. Kışı yumuşak ve uzun
olur. O sene doğan faydalı olur. Ortasında doğan, âsude olur. Sonunda doğan,
kötü ve donuk olur.

Maymun yılı gelince: Hayırsız ve yankesici çok olur. O yıl halka çok
sitemler olur. Deve ve atlar hastalanır. Kışı gayet kısa ve soğuk olur.
Üzüm az, fakat yiyicisi çok olur. O sene doğan, kötü yüzlü olur, fakat
güler yüzlü ve iyi huylu olur. Ortasında doğan, hasetçi olur. Sonunda doğan,
faydasız olur.

Kuş senesi olunca: Hastalık yok olur, bolluk ve meyve çok olur. Kışı
yumuşak ve oldukça uzun olur. Hâmile kadınlara hep âfet erer. O sene doğan
iyi ve güzel olur, kısmeti az, hali fakir olur. Ortasında doğan, eza edici
olur ve halk ona düşmandır. Sonunda doğan, cömert ve misafirperverdir.

Köpek yılı gelince: Buğday ve ekmek hem kıymetli, hem pahalı olur. Cinayet
ve ölüm çok olur. Hırsızlık, hile ve şeytanlık artar. Kış hafif olur,
meyveler ucuz olur. Kışın gece-gündüz emniyet olur. O sene doğan kız veya
oğul, kötü sözlü, hırslı ve obur olur. ortasında doğan, kavga eder. Sonunda
doğan vefalı ve kanaatlı olur.

Domuz yılı gelince: Başkan ve şehrin ileri gelenleri hep hasta olur.
Padişahlar arasına anlaşmazlı düşer, savaş çok olur. Buğday çok olur, arpa
az. Darıya âfet dokunur. Halk yerden yere konar ve göçer. Reaya karışır ve
kaçar. Hırsız ve soyguncu çok olur. Kış ılık ve uzundur. O seni doğan
oğlan, çabuk konuşur ve kendini beğenmiş olur. Ortasında doğan, yalancı
olur. Sonunda doğan, halim ve istekli olur.

Zamanın dönüşü yine fare yılına gelir. Bu düzen ile denir. Halkı anladınsa
ey Hakkı! Masivâyı yok anla; Hak’kı bul.”

İbrahim Hakkı Erzurumi’nin, bir ansiklopedi özelliği taşıyan eseri Marifetname’de On iki hayvanlı Türk Takvimini işlemesi, onu şiir tarzında açıklaması Türk kültürünün yaygınlığı ve Kabul edilmişliği açısından çok önemlidir. Daha ziyade dini içerikli konuların işşlendiği bir eserde, Türk kültürüne ait bir unsurun da ele alınması, eserin yazıldığı dönemdeki koyu taassuba rağmen, Türk kültürünün canlılığını koruyabilmiş olduğunun delilidir. Şiirin yazıldığı dönem, Rumi ve Hicri takvim uygulamalarının yaygın olduğu bir dönemdir. Ancak, şiirin önsözü niteliğindeki kısa açıklama bölümünde de görüldüğü üzere, on iki hayvanlı Türk takviminin Hindistan filozofları tarafından tanzim edldiği ve doğruluğunun ispat edildiği söylenmiştir. Doğaldır ki, Hindistan’daki filozofların ortyaya çıkardığı veya tanzim ettiği bir kültür unsuruna “Türklerin Yılı” demeleri sözkonusu değildir.

Zamanı ve mekanları, bugünün coğrafya atlaslarındaki sınırlara gore değerlendirirsek hemen baştan hata yapmış oluruz. Bugünkü sınırlar bugünü bağlar. Ve bu sınırlar siyasi sınırlardır. Bizim konuya bakışımız ise “kültür sınırları” açısındandır. Tac Mahal gibi, dünyanın yedi harikasından biri olarak Kabul edilen muhteşem eser de, bugünkü siyasi sınırlara göre Hindistan’dadır. Ama onun bir Türk eseri olduğunu kimse inkar edemez. Veya, Asya’da yüzden fazla Türk piramitinin bugün Çin sınırları içinde yer alıyor olması, onların Türk eseri olma özelliğini ortadan kaldırmaz. Çin devletinin görmezden gelmesine, bazı piramitlerin yok edilmesine rağmen, Türk piramitleri Türk kültürünün ve medeniyetlerinden birinin eserleri olarak yeryüzünü süslemeye devam etmektedir.

Bütün bunlar bize, Türk kültürünün ne kadar eski ve yaygın olduğunu göstermektedir. Türk Yılı, genel Kabul görmüş, göz ardı edilemeyecek kadar önemli bir kültür unsurudur. İşte İbrahim Hakkı Erzurumi’nin de Marifetname adlı eserinde Türklerin Yılı adlı şiiri yazması da bu nedenledir.